"Dòng chảy di sản" tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Kỳ 1): Hội tụ di sản cho phát triển công nghiệp văn hóa

Để nguồn vốn di sản trở thành nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa, cần những cách kết nối, khai thác có chiều sâu, đưa bản sắc vào sản phẩm và tạo nên những trải nghiệm có ý nghĩa với công chúng. Sự hội tụ các giá trị di sản vì thế mở ra khả năng vừa tiếp nối truyền thống, vừa tạo thêm giá trị văn hóa, đóng góp vào phát triển kinh tế.

Chuỗi hoạt động tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần 2 năm 2026 gợi mở hướng đi này. Trong không gian đạo học, những lớp ký ức và giá trị văn hóa được đánh thức bằng sức sáng tạo, đưa di sản đến gần công chúng qua những cách kể mới.

Cuộc hội tụ nhiều "nét" văn hóa

Trong "Dòng chảy di sản" của Festival Thăng Long - Hà Nội lần 2 năm 2026, Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành nơi hội tụ của nhiều giá trị văn hóa truyền thống và sáng tạo đương đại.

Dòng chảy này bắt đầu tại Hồ Văn với trưng bày Nét Hà thành - Câu chuyện Hà Nội qua tà áo dài. Bắt gặp những chiếc máy may cổ, xe đạp Peugeot, người xem dễ liên tưởng đến một nếp nhà, một dáng áo trên phố Hà Nội xưa.

Những ký ức này được nối với hiện tại qua bàn tay nghệ nhân Trạch Xá trong không gian trải nghiệm may mặc, rồi đi tới 15 bộ sưu tập áo dài của các nhà thiết kế trong cả nước, được sáng tạo dành riêng cho Hà Nội. Từ vật dụng cũ đến thiết kế mới, câu chuyện Hà Nội có thêm cách kể bằng thời trang, để vẻ đẹp của nếp sống và nghề truyền thống tiếp tục trở thành cảm hứng sáng tạo.

Sang khu vực Hậu viên, trưng bày Nét Kinh kỳ gợi một Hà Nội xưa qua những mái ngói, ô cửa, biển hiệu trong hình ảnh, tư liệu về 36 phố phường.

Lần theo tên phố, người xem tìm thấy câu chuyện về những nghề từng góp phần tạo nên diện mạo kinh kỳ, rồi gặp sự tiếp nối trong các hoạt động trải nghiệm cùng nghệ nhân gốm, thêu ren, đan cói, giấy dó… Từ hình ảnh phố nghề đến sản phẩm và bàn tay người thợ, khoảng cách giữa ký ức và hiện tại dường như được thu hẹp. Những tri thức thủ công trở thành nội dung trải nghiệm, giúp công chúng hiểu thêm sức sống của di sản trong đời sống hôm nay.

Cũng tại Hậu viên nhà Thái Học, trưng bày Nhất trống - Một tiếng trống - Ngàn năm văn hiến mở ra hành trình từ nhìn ngắm hiện vật, tìm hiểu nghề đến thưởng thức âm thanh. Qua những công đoạn tạo tang, căng mặt trống được nghệ nhân trình diễn, người xem có thể hiểu thêm sự công phu làm nên tiếng trống vốn quen thuộc trong sinh hoạt lễ hội, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng.

Những sắc thái trống từ Đọi Tam, Lâm Yên, Bình An đến Tây Nguyên đưa câu chuyện vượt ra khỏi một làng nghề, gợi sự phong phú của văn hóa cộng đồng. Trong không gian trường Quốc học xưa, sự gặp gỡ giữa nghề thủ công và nghệ thuật diễn xướng còn đánh thức ký ức học đường, tạo chiều sâu riêng cho trải nghiệm di sản.

Một khoảng lặng được mở ra ở trưng bày và giao lưu thư pháp Nét chữ an nhiên tại Vườn Giám, nơi công chúng có thể dõi theo từng nét bút trong âm hưởng nhạc dân tộc.

Điểm nhấn đặc biệt của chuỗi hoạt động là chương trình nghệ thuật Khai văn, diễn ra tối 12/9 tại Vườn Giám, do nhà thiết kế Minh Hạnh làm tổng đạo diễn. Dưới ánh sáng sân khấu, nhà bát giác hiện lên lung linh giữa những tiểu cảnh lúa vàng, mặt nước và tà áo dài. Tiếng đàn, giọng hát, những chuyển động múa cùng hòa vào cảnh quan, mở ra một vẻ đẹp vừa thân thuộc vừa mới mẻ của không gian di sản.

Còn chương trình 3D mapping Quốc Tử Giám - Trường Đại học đầu tiên tại sân Thái Học thì đã thành công trong việc đưa công nghệ vào việc giới thiệu lịch sử, giáo dục và văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Hình thức trình chiếu trực quan mở thêm cách tiếp nhận di sản cho công chúng đương đại. Công nghệ phát huy ý nghĩa khi giúp câu chuyện lịch sử được truyền tải rõ hơn, giàu sức gợi hơn, đồng thời tôn trọng giá trị nguyên bản của di tích.

Để di sản tiếp tục được sáng tạo và trao truyền

Rõ ràng, với 4 trưng bày, trải nghiệm và 2 chương trình trình diễn nghệ thuật, công nghệ, chuỗi hoạt động này đã biến Văn Miếu - Quốc Tử Giám thành không gian hội tụ của di sản và sáng tạo. Những giá trị văn hóa được kết nối với nghệ nhân, nghệ sĩ và công chúng, mở ra khả năng tạo dựng các sản phẩm du lịch văn hóa và nghệ thuật từ chính chiều sâu di sản.

TS Lê Xuân Kiêu (Giám đốc Trung tâm hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám) cho biết, cả 6 hoạt động cùng hướng tới tôn vinh các giá trị di sản văn hóa Việt Nam, trong đó có văn hóa Thăng Long - Hà Nội và Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Kết nối 3 không gian Hồ Văn, khu Nội tự và Vườn Giám, chuỗi chương trình mở ra những cách tiếp cận khác nhau để đưa di sản đến gần công chúng, đồng thời khơi gợi khả năng sáng tạo từ những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

 "Chúng tôi mong muốn đưa những ký ức ấy trở lại trong một ngôn ngữ mới, bằng hội họa, tư liệu, hiện vật, nghề thủ công, công nghệ, âm nhạc và thời trang. Di sản không chỉ để nhìn lại mà còn có thể trở thành nguồn cảm hứng để sáng tạo nên những giá trị mới" - TS Kiêu bày tỏ.

Theo ông, đó cũng là tinh thần Festival Thăng Long - Hà Nội 2026 hướng tới: Đưa các giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội vào đời sống đương đại bằng những cách tiếp cận mới, để truyền thống tiếp tục sống, được sáng tạo và trao truyền.

Tinh thần này càng có ý nghĩa khi hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 - 2026). Ông Kiêu cho biết, những người làm công tác gìn giữ, phát huy giá trị di tích càng nhận thức rõ trách nhiệm làm cho di sản trở thành một phần sống động của đời sống hôm nay.

Qua sự gặp gỡ giữa di sản và đời sống, giữa ký ức và sáng tạo, giữa truyền thống và đương đại trong các hoạt động tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, công chúng có thể nhận ra một Hà Nội đã đi qua và một Hà Nội đang tiếp tục được viết nên. Đó cũng là cách để một Thủ đô thanh lịch, văn hiến, giàu bản sắc và luôn sáng tạo có thêm những câu chuyện đẹp để kể cho hôm nay và mai sau.

Để di sản trở thành một phần sống động của đời sống hôm nay, TS Kiêu nhấn mạnh, các hoạt động tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn cần gắn với cộng đồng. Bên cạnh vai trò của đơn vị tổ chức, sự tham gia của nghệ nhân và những người sáng tạo trẻ trong từng chương trình góp phần kết nối tri thức truyền thống với những cách biểu đạt mới, đưa các giá trị văn hóa đến gần công chúng.

Theo ông, việc tạo điều kiện thuận lợi để công chúng tiếp cận di sản cũng được chú trọng. Không gian Hồ Văn mở cửa từ 8h đến 21h, đón khách tham gia các chương trình trong khuôn khổ festival và những hoạt động trải nghiệm tại đây, gắn với định hướng trở thành một trung tâm công nghiệp văn hóa của Thủ đô Hà Nội.

Với các hoạt động trong khu Nội tự, TS Kiêu mong muốn thu hút ngày càng đông du khách, đặc biệt là người trẻ, đến tìm hiểu những ký ức Thăng Long - Hà Nội và cảm nhận các giá trị tốt đẹp của văn hóa dân tộc đang hiện diện tại di tích. Đó cũng là cách mở rộng sự gắn bó của công chúng với di sản, để việc gìn giữ và tiếp nối những giá trị ấy có thêm sự đồng hành từ cộng đồng.

(Còn tiếp)