Báo chí vẫn luôn đòi hỏi NHANH, ĐÚNG và HAY

Nhà báo Nguyễn Thế Thanh (nguyên TBT báo Phụ nữ TP.HCM, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao TP.HCM) trò chuyện với Thể thao và Văn hóa về việc có nên tái định nghĩa lại công việc báo chí thời trí tuệ nhân tạo (AI)? Hoặc cụ thể hơn, nếu nhà báo mà không còn làm báo nữa, thì có thể làm gì?

"Có thể tôi là người bảo thủ, nhưng theo tôi chẳng việc gì phải tái định nghĩa thế nào là một nhà báo! Dù thời gian có trôi qua nhanh và nhiều đến thế nào (nghề báo xuất hiện trên thế giới vào thế kỷ 17 và ở Việt Nam vào thế kỷ 19) thì công việc của nhà báo vẫn luôn đòi hỏi NHANH, ĐÚNG (chính xác) và HAY (diễn đạt). Nhà báo mà không chủ động tìm kiếm, thu thập và xác thực thông tin có tính vấn đề, sự kiện để biến các thông tin đó thành sản phẩm báo chí như bản tin, phóng sự, điều tra, ghi chép, hình ảnh và bộ phim thì đâu thể gọi là nhà báo. Để một sản phẩm báo chí hội đủ các yếu tố NHANH - ĐÚNG - HAY thì cần đến sự tích lũy kiến thức, rèn luyện kỹ năng tác nghiệp, giữ gìn đạo đức và vận dụng sự hỗ trợ của tiến bộ công nghệ" - nhà báo Nguyễn Thế Thanh bắt đầu câu chuyện.  

* Thưa chị, chị vừa nói đến vận dụng sự hỗ trợ của tiến bộ công nghệ, vậy thì báo chí hiện nay nên sống với trí tuệ nhân tạo (AI) như thế nào?

- Các nhà báo thế hệ 5X, 6X thậm chí 7X chắc hẳn chưa quên những bài báo viết tay, viết trên máy đánh chữ đã được từng bước chuyển sang viết trên máy vi tính để bàn, rồi kế đó là trên máy vi tính xách tay. Các anh chị làm công việc trình bày báo cũng từng chuyển dần từ làm trên giấy, in nhũ dán trên súp-po cuộn lại mang đi nhà in, đến dàn trang trên máy tính, chuyển cả số báo sang nhà in bằng file. Đều phải học, phải tập từ chậm đến nhanh để thích ứng với sự thay đổi của công nghệ in.

Giờ thì đến thời mà sự phát triển nhanh chóng của AI đang mở ra những cơ hội chưa từng có và đặt ra những thách thức sống còn đối với báo chí - truyền thông và đào tạo nhân lực báo chí - truyền thông. AI không chỉ thay đổi căn bản quy trình sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin mà còn mở ra những khả năng vượt trội trong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả truyền thông.

Tôi nghĩ, cũng như 30 năm trước đây, các nhà báo lại một lần nữa được (hoặc bị) đặt vào cuộc chạy đua với tiến bộ công nghệ. Lần chạy đua này kinh hoàng hơn, vì đối thủ là AI - "kẻ" đang thách thức nghề báo về sự NHANH và cả sự HAY nữa! Từ chỗ chỉ là công cụ kiểm tra chính tả hoặc hỗ trợ biên tập, nay AI có thể tự động viết tin tức, tạo bản tường thuật sự kiện, dịch thuật, phân tích dữ liệu lớn với tốc độ nhanh hơn con người gấp nhiều lần và thậm chí còn có thể gợi ý chủ đề cho phóng viên!

Sự phát triển này đã làm thay đổi nhịp điệu tòa soạn. Nhiều hãng tin quốc tế như Associated Press đã dùng AI để tạo bản tin tài chính từ năm 2014 (Blankespoor từ năm 2018). Những ví dụ này cho thấy AI có tiềm năng thay đổi cách báo chí vận hành, đặc biệt trong bối cảnh truyền thông số toàn cầu đang cạnh tranh khốc liệt về tốc độ và dung lượng thông tin.

Sống với một "đối thủ" (công cụ) ghê gớm như vậy trong tư thế của những người vẫn yêu quý và tìm thấy ở nghề báo những giá trị đáng được trân trọng thì các nhà báo không còn cách nào khác hơn là xông vào một quá trình không hề dễ dàng, đó là tích cực học những điều hay của AI và tránh những điều AI mang hại lại cho đời sống của con người. Nhà báo tổng hợp tin tức có thể không nhanh bằng AI và cũng có thể chưa hay bằng AI ở một vài diễn đạt nào đó. Nhưng dứt khoát nhà báo phải hơn AI ở tính xác thực và tính đạo lý của thông tin để từ đó mà góp phần xây dựng niềm tin cho công chúng vào sự thật và những điều tốt đẹp.

Điều đáng sợ giờ đây là các nhà báo bị AI làm cho lười biếng trong kỹ năng cốt lõi của nghề báo là tìm kiếm và kiểm chứng sự thật của thông tin; làm cho dễ dãi, cẩu thả trong câu chữ và chính tả.

* Nhưng trước AI, nhiều người cũng lo là làm thế nào để phóng viên/nhà báo không sợ bị thất nghiệp?

- Có một lời răn xưa đến giờ vẫn còn đúng: "Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh". Nay, trong bối cảnh mới thì thêm một lời khuyên mới xem ra rất cần thiết cho mọi người lao động, bao gồm cả nhà báo: "Thạo một nghề, biết nhiều nghề".

Một nhà báo biết cách tiếp cận với nhiều người thuộc các tầng lớp, ngành nghề, lứa tuổi khác nhau để có tư liệu viết bài; biết cách viết gãy gọn và hấp dẫn một câu chuyện từ đời sống, từ các cuốn sách, cuốn phim; biết cách tổ chức các tuyến công việc đáp ứng quy trình xuất bản báo chí vốn liên quan đến nhiều khâu, nhiều người; biết cách giữ gìn sự tử tế cho bản thân và sự tôn trọng giá trị của người khác thì khi không làm báo trong một cơ quan báo chí nữa thì kiểu gì cũng sẽ tìm được công việc nuôi sống bản thân và gia đình, có ích cho xã hội.

* Trong bối cảnh AI phát triển, việc đào tạo các phóng viên/nhà báo tương lai có cần thay đổi mạnh không?

- Tôi nghĩ, trong bối cảnh AI phát triển và tác động mạnh mẽ vào hoạt động báo chí, truyền thông như hiện nay, đào tạo báo chí - truyền thông tại các trường đại học cần tích hợp mạnh mẽ kỹ năng sử dụng AI với kiến thức, kỹ năng cốt lõi của nghề báo là tìm kiếm, thu thập thông tin và kiểm chứng tính xác thực của thông tin; kỹ năng tiếp cận con người - đối tượng phản ánh quan trọng đồng thời là nhân vật của báo chí; sinh viên cần được dạy sâu về đạo đức nghề nghiệp: không chỉ học cách vận hành công cụ AI như một công cụ bổ trợ, mà còn cần được trang bị năng lực tư duy phản biện để nhận diện, chỉnh sửa và giám sát sản phẩm AI. Đây cũng là cách đào tạo ra thế hệ "nhà báo số" vừa am hiểu công nghệ, vừa vững vàng về đạo đức làm nghề và giữ gìn chuẩn mực xã hội.

* Theo chị, đâu là khía cạnh hấp dẫn nghề nghiệp và vai trò trực tiếp hoặc gián tiếp của người làm báo hiện nay?

- Nghề báo hấp dẫn nhất là việc được đi nhiều, thấy nhiều, gặp gỡ nhiều, nghe nhiều. Đời sống của người làm báo vì thế mà phong phú hơn một số ngành nghề khác. Những gì nhà báo được tận mắt chứng kiến và kể lại câu chuyện cho người đọc bằng một văn phong thu hút và tính chân thực sống động đã tạo ra sự hấp dẫn khó thay thế của nghề báo và người làm báo. Chỉ cần một sự bịa đặt bị phát hiện thì không chỉ một nhà báo mà cả một tờ báo bị bất tín lâu dài.

* Nhìn tổng thể lại nền báo chí từ 1975 đến nay, chị thấy có những điểm thú vị nào cần lưu ý?

- Thứ nhất, đã có một thế hệ nhà báo tuyệt đại đa số đã bám sát cuộc sống để phản ánh một cách sinh động và trung thực, thi đua cùng tiến bộ công nghệ để trưởng thành và đóng góp đáng kể vào sự phát triển của đất nước cả về khía cạnh kinh tế và tinh thần, đặc biệt là trong hoạt động chống tham nhũng, tiêu cực, góp phần làm lành mạnh xã hội.

Thứ hai, đã có một thị trường báo chí thực sự sôi động, cạnh tranh lành mạnh và nhiều tờ báo đã trở thành thương hiệu trong nửa thế kỷ qua: Tuổi trẻ, Phụ nữ TP.HCM, Người lao động, Pháp luật TP.HCM, Thể thao và Văn hóa, Thanh niên, Lao động… Sự tín nhiệm của bạn đọc dành cho các thương hiệu báo chí là một thực tế, kéo dài nhiều thế hệ… Tuyệt đại đa số các nhà báo đã sống được bằng nghề một cách lương thiện.

* Từ cuộc nhìn lại đó, chị nghĩ báo chí nên bước tiếp thế nào?

- Những người đang làm báo, những người đang học nghề báo cần có niềm tin vững chắc rằng "Báo chí không hề được làm ra chỉ bởi giấy in, mực in và công nghệ xuất bản ngày càng hiện đại. Báo chí được chính con người làm ra. Đó là những người luôn tin rằng một bài báo tử tế hoàn toàn có thể góp phần làm cho xã hội tốt đẹp hơn" - họa sĩ trình bày báo hơn 40 năm Nguyễn Văn Vinh.

Sự tràn ngập thông tin như dòng thác khổng lồ trên mạng xã hội hôm nay đòi hỏi nhà báo phải đủ thông minh và bản lĩnh nghề nghiệp để sàng lọc, lựa chọn, kiểm chứng nhằm loại bỏ các thông tin giả mang tính xuyên tạc, gây hủy hoại niềm tin của công chúng.

Những người làm báo cần được củng cố niềm tin, rằng chừng nào báo chí nói sự thật của đất nước và ý nguyện của nhân dân thì báo chí có sức mạnh và được nhân dân thực sự tôn trọng.

* Trân trọng cảm ơn chị.