Khai quật tàu đắm Bình Châu: Những chiếc đĩa sứ cung đình trong khoang thuyền

Ngày khai quật thứ ba, 21/6/2013, được coi như ngày thu hoạch trọng đại nhất của cả đợt khai quật, bởi lẽ, chúng tôi mở khoang số 8 - khoang chứa những đĩa "yuan" (Nguyên Mông) lớn và quý giá nhất. Buổi "rì rầm" hôm nay tôi sẽ tập trung nói về sự kiện này.

1. Ngày 21/6/2013, rất may với cả đội khai quật, đó là một ngày nắng đẹp và thủy triều rút đúng giờ "đi làm" của đoàn khai quật. Thủy triều rút sẽ hạ mực nước biển tại vị trí tàu đắm còn khoảng 3m nước, rất thuận lợi cho việc hút cạn và giữ được tình trạng khô cạn ổn định lâu bên trong kè. Chúng tôi có một ngày "khô ráo" gom đồ và đo vẽ ở tình trạng khá thuận lợi và trong một không khí vui vẻ, hồ hởi của cả đoàn khai quật.

Trong những ngày đầu, bùn đã được hút sạch. Con tàu đắm này có phần khoang dưới, cao khoảng 1m, bị ngập hoàn toàn trong bùn vịnh nông. Chính tầng bùn này đã ngăn cản việc dễ dàng lặn lấy trộm đồ tàu đắm của ngư dân trước đó. Quang cảnh gốm sứ lành, vỡ hỗn loạn tràn ngập ở bề mặt hiện trường khi hút cạn nước chính là tình trạng bị đổ vỡ khi con tàu gặp tai nạn, cũng như góp thêm bởi việc các ngư dân lặn ngụp moi đồ, trước khi nhà chức trách kịp bảo vệ.

Chúng tôi mất hai ngày để làm sạch bề mặt và đưa lớp gốm sứ đó vào các thùng xốp theo ô khoang đã kẻ sẵn. Hôm nay, ngày thứ ba, mới chính thức thu gom các lòng khoang mà theo suy đoán, ít bị hoặc chưa bị lục soát bởi những người thợ lặn trộm đồ.

Như một chiến dịch đã được chuẩn bị kỹ từ trước, khoang thứ 7 và 8 - hai khoang lớn sát cột buồm giữa thuyền, tầng dưới còn khá nguyên vẹn - sẽ được tập trung làm trong buổi sáng. Nước uống và thức ăn cũng chuẩn bị để chúng tôi làm không nghỉ trưa, thông đến chiều tối, tranh thủ cơ hội thủy triều rút sẽ lên trở lại vào đêm.

Theo kinh nghiệm từ các con tàu đắm trước, thường đồ giá trị cao được chủ tàu dành cho các khoang lớn ở chính giữa lòng tàu, sát cột buồm, nơi cấu trúc gỗ được gia cố chắc chắn vào hàng đầu khi đóng thuyền. So với các khoang chứa đồ khác, khoang 7, 8 có chiều dài theo trục dọc thuyền không khác các khoang khác lắm, khoảng 160cm, nhưng bề rộng ngang ở vị trí vanh lớn nhất trong khuôn hình khí động học của con thuyền, khiến không gian, sức chứa trở thành lớn nhất. Thông thường đây là nơi giá thuê đắt nhất cho các thương lái gửi đồ hoặc chứa đồ đi cùng.

Mỗi khoang như vậy sẽ có hai nửa cân đối, mặc dù không có vách ngăn chia nào. Chúng tôi đánh ký hiệu 7a, 7b, 8a, 8b theo hướng mũi tàu để dễ cho việc chỉnh lý sau này mà thôi. Kíp khai quật ở mỗi nửa khoang gồm bốn người: một người điều khiển đầu vòi hút nước và một người điều khiển đầu phun nước tẩy rửa bùn, kèm theo là hai thợ, một người moi đồ, một người đón nhận và chuyển cho chúng tôi xếp vào các thùng xốp. Chúng tôi chia nhau theo từng nửa khoang một.

Chiếc đĩa rồng đầu tiên có vết rạn lò vẫn nằm trong lô hàng quý xuất khẩu bên cạnh hàng trăm đĩa lành lặn khác

2. Công việc đang hối hả, bỗng tiếng reo thất thanh của nhóm thợ moi đồ ở nửa khoang 8a đã khiến cả đoàn khai quật như tỉnh giấc: "Đĩa rồng, đĩa rồng…". Người thợ may mắn đầu tiên sờ vào chiếc đĩa rồng không kịp quệt bùn trên mặt, nhảy khỏi khoang đồ hô hét như trúng độc đắc - mà quả là độc đắc: trong tay anh là một chiếc đĩa sâu lòng, men màu xanh nước dưa, miệng xòe rộng gần 40cm, trong lòng hiện rõ một hình rồng đứng - biểu trưng hoàng tộc vô cùng hiếm thấy trong đồ sứ men ngọc thời Nguyên.

Mặt hàng nhiều nhất nằm chật khoang 8b là bát celadon lò “Thanh Hà”. Hình thùng xốp bên dưới đang ngâm để sạch lưu huỳnh trong nước biển ngấm vào xương sứ

Việc phát hiện những đồ sứ lớn của hoàng tộc này chẳng những sẽ mang lại cho bảo tàng một di sản quý, mà còn đem đến niềm vui lớn cho lãnh đạo Công ty Đoàn Ánh Dương, khi mong đợi tránh khỏi nguy cơ đầu tư phá sản của họ đã trở thành hiện thực. Những chiếc đĩa này đủ giúp họ cân bằng với các phí tổn nặng nề phải tất toán cho việc thuê khoán dựng kè và bơm hút phục vụ khai quật.

Chiếc đĩa quý báu đầu tiên đó được chuyền đến bà chủ của Công ty Đoàn Ánh Dương trong nét mặt xúc động nửa khóc nửa cười hạnh phúc, mãn nguyện… Sau đó, lần lượt truyền tay chúng tôi trong đoàn khai quật với nhiều cảm xúc ngập tràn niềm vui khó tả.

Một thương lái bự đương thời đã thuê khoang này và các khoang cạnh đó để chuyên chở mặt hàng sứ cốt xương cao lanh lọc rất kỹ, nung thành màu trắng ngà hay ngả màu "khoai sọ" chắc nặng, phủ men xanh ngọc ngả màu nước dưa. Một số bát hoa giúp nhận ra tên lò gốm "Thanh Hà". Tại khoang số 8 này, nửa a ước chừng gần 2m3 chứa hàng trăm đĩa sâu lòng vẽ rồng và vẽ hoa quý giá. Nửa b chứa các chồng bát cùng chất liệu, giữa lòng khắc chìm hình hoa lá và kín đáo hai chữ "Thanh Hà" giấu trong cành lá. Tất cả nằm trong sọt tre, cói được chèn lót dày bởi các cành lá dương xỉ, cỏ khô chống va đập…

Tôi sẽ còn trở lại các món đồ từ hai khoang này và các khoang cạnh đó trong những tuần sau, để cùng hiểu sâu hơn những gì thương lái đặt làm rồi mang đi hải ngoại. Trong đó ẩn chứa những kỳ vọng thành công của các thương vụ tại những cảng xa trong vùng Đông Nam Á thời cổ trung đại, cũng như nỗi chờ mong của gia đình trong những hoàng hôn vọng phu trên bến cảng.

(Còn tiếp)