"Cỏ non Thành cổ" - Hành trình từ ký ức đến trách nhiệm

Cỏ non Thành cổ được nhạc sĩ Tân Huyền (1931 - 2008) viết ngợi ca cuộc chiến đấu anh dũng  81 ngày đêm ở Thành cổ Quảng Trị của quân ta. Ca khúc triển khai trên giọng thứ, mang một sắc thái âm nhạc trầm lắng, tự sự và giàu chất hồi tưởng.

Giai điệu không tìm cách tạo ấn tượng bằng những đường nét dữ dội mà bình ổn, nội tâm, từng bước dẫn người nghe từ một cảnh sắc hiện tại trở về với ký ức chiến trận, rồi từ ký ức ấy trở lại với con người của hôm nay.

Từ hình tượng cỏ non

Ngay từ những câu hát đầu tiên của Cỏ non Thành cổ đã tạo nên một không gian nhẹ nhàng, trong trẻo. Tiếng hát tưởng như chỉ đang kể về một thảm cỏ xanh trong buổi bình minh, nhưng bên dưới vẻ nhẹ nhàng ấy là một lớp cảm xúc sâu hơn, ở đó người hát đang đứng trước một không gian đã hồi sinh, nơi thiên nhiên đã trở lại với vẻ bình yên vốn có, trong khi ký ức về những người từng ngã xuống vẫn còn đó.

Chính sự bình ổn của giai điệu làm cho nỗi đau trong Cỏ non Thành cổ không bộc lộ ngay mà thấm dần. Âm nhạc đưa người nghe đi vào ký ức bằng sự lắng sâu, để rồi từ cảnh sắc "cỏ mềm theo gió đong đưa" bất ngờ mở ra một câu hỏi về quá khứ: "Nào có ai ngờ nơi đây một thời máu đổ".

Cỏ non Thành cổ không tái hiện cuộc chiến bằng tiếng súng hay một trận đánh cụ thể. Tác phẩm bắt đầu từ hình ảnh: "Cỏ non Thành cổ, một màu xanh non tơ / Bình minh Thành cổ, cỏ mềm theo gió đong đưa". Cỏ non xanh, bình minh, gió đong đưa nhẹ - tất cả đều gợi một cảnh sắc thanh bình. Nhưng Thành cổ không phải một địa danh bình thường, nơi đây đã mang trong mình một ký ức lịch sử đặc biệt. Đặt hình ảnh cỏ non bên cạnh Thành cổ, nhạc sĩ tạo ra một tương phản lớn: cảnh vật hôm nay đã trở lại với nhịp điệu tự nhiên, trong khi lịch sử nơi đây vẫn chất chứa những mất mát không thể nhìn thấy bằng mắt thường.

Câu hát "Nào có ai ngờ nơi đây một thời máu đổ" chính là điểm chuyển đầu tiên của tác phẩm. Quá khứ đột ngột hiện diện trong một không gian tưởng như hoàn toàn bình yên.

Đây là 1 trong những điểm đáng chú ý nhất về phương diện hình tượng của ca khúc. Bởi lẽ, cỏ non trước hết là sự sống, là dấu hiệu của sự hồi sinh. Nhưng trong không gian Thành cổ, cỏ còn mang theo ký ức. Nó phủ lên mặt đất, làm dịu đi dấu tích khốc liệt của trận mạc, nhưng không xóa bỏ ý nghĩa của những gì đã xảy ra. Càng xanh non, cỏ càng làm nổi bật sự mất mát mà nó đang che phủ.

Từ cảnh sắc thanh bình đến ký ức đau thương

Nếu phần đầu của ca khúc được xây dựng bằng một trạng thái âm nhạc tương đối bình ổn, nội tâm, thì đến: "Người vợ nào, người mẹ nào ngậm ngùi nuốt lệ khi chồng con không trở về" cảm xúc bắt đầu được đẩy lên. Đây cũng là lúc âm nhạc và lời ca cùng chuyển từ cảnh vật sang con người, từ hiện tại sang ký ức.

Hình ảnh "người vợ", "người mẹ" đưa cuộc chiến ra khỏi phạm vi của lịch sử lớn để trở về với những thân phận rất cụ thể. Người lính có thể không được gọi tên, nhưng phía sau sự hy sinh của họ là những người vợ chờ chồng, những người mẹ chờ con và những gia đình phải sống với một khoảng trống không thể lấp đầy. "Ngậm ngùi nuốt lệ" cũng là một cách diễn đạt đáng chú ý. Nước mắt không tuôn trào, nỗi đau không được đẩy lên thành bi lụy mà được nén lại. Và chính sự nén lại ấy phù hợp với cách tổ chức âm nhạc của tác phẩm: Cảm xúc được tích tụ dần, thay vì bộc phát.

Ở đây, Cỏ non Thành cổ bắt đầu cho thấy một thông điệp thẩm mỹ đó là nỗi đau được biểu hiện bằng sự tiết chế.

Nhưng sự tiết chế ấy không có nghĩa là âm nhạc đứng yên. Từ sự lắng sâu, tác phẩm dần đưa người nghe đến một cao trào cảm xúc. Trong đoạn "Người vợ nào, người mẹ nào…", bên cạnh nỗi đau đã xuất hiện một sắc thái mang âm hưởng anh hùng ca. Nó không lớn tiếng, không phô trương, chỉ vừa đủ để làm thay đổi trường cảm xúc của tác phẩm.

Sự xuất hiện vừa phải của âm hưởng ấy đặc biệt phù hợp với không gian mà người nhạc sĩ đang đứng. Đây không còn chỉ là câu chuyện riêng của một gia đình, phía sau những giọt nước mắt ấy là sự hy sinh của cả một thế hệ trong một thời điểm lịch sử lớn của dân tộc. Bởi vậy, từ đau thương, âm nhạc có thể nâng cảm xúc lên thành niềm tự hào, nhưng là niềm tự hào được sinh ra từ mất mát. Vì thế, người viết cho rằng nét tinh tế của Cỏ non Thành cổ là ở chỗ chất anh hùng ca chỉ xuất hiện vừa đủ, không lấn át chất trữ tình và tự sự. Nó giống như một lớp ánh sáng bất ngờ chiếu lên nỗi đau, giúp người nghe nhận ra phía sau sự mất mát là sự vĩ đại của những con người đã hy sinh.

Từ "người nằm dưới cỏ" đến "tôi hôm nay"

Sau cao trào của ký ức và nỗi đau, ca khúc không tiếp tục đẩy cảm xúc lên cao. Âm nhạc đưa người nghe trở lại một trạng thái khác: "Cho tôi hôm nay vào Thành cổ/ Thắp một nén nhang viếng người nằm dưới cỏ". Đây là một bước chuyển quan trọng cả về âm nhạc lẫn tư tưởng. Chữ "hôm nay" xác lập vị trí của người hát là một người đang sống trong thời bình, bước vào một không gian từng là chiến trường.

Nếu ở phần trước, người hát đứng trước câu chuyện của "người vợ", "người mẹ", thì đến đây, cái tôi trực tiếp xuất hiện, không còn đứng ngoài lịch sử mà bước vào Thành cổ, thắp một nén nhang và đối diện với "người nằm dưới cỏ". Chính cách gọi "người nằm dưới cỏ" khiến khoảng cách giữa người sống và người đã khuất trở nên gần hơn.

 "Cỏ xanh non tơ, cỏ xanh non tơ/ Xin chớ vô tình với người hy sinh trên mảnh đất quê mình". Nếu chỉ dừng lại ở hành động dâng hương, Cỏ non Thành cổ có thể trở thành một ca khúc tưởng niệm quen thuộc, nhưng chữ "vô tình" đã mở ra một tầng nghĩa khác. Tác giả không viết "xin hãy tự hào", "xin hãy ghi nhớ" hay "xin hãy biết ơn" theo cách trực tiếp. Ông nói: "Xin chớ vô tình". Đó là một lời nhắc nhẹ nhưng có sức nặng. "Vô tình" ở đây có thể là quên lãng, là thờ ơ, là không còn xúc động trước sự hy sinh; cũng có thể là chỉ nhìn thấy vẻ đẹp thanh bình của hiện tại mà không còn ý thức về cái giá của cuộc sống bình yên ấy.

Ca khúc không kết thúc bằng nỗi buồn. Từ ký ức đau thương, tác phẩm trở về với hiện tại bằng lòng tự hào và ý thức trách nhiệm.

Nghệ thuật làm hiện diện sự vắng mặt

Nhìn toàn bộ cấu trúc, Cỏ non Thành cổ có thể được cảm nhận như một hành trình cảm xúc khá rõ: Từ cảnh sắc đến ký ức, từ mất mát đến tự hào, rồi từ tự hào trở về với trách nhiệm của người đang sống.

Âm nhạc đi cùng hành trình ấy. Khởi đầu là chất giọng thứ, tự sự, hồi tưởng; giai điệu bình ổn và nội tâm đưa người nghe đứng trước màu xanh non tơ của cỏ. Sau đó, cảm xúc được tích tụ và nâng lên khi lời ca chạm tới những người mẹ, người vợ và những người không trở về. Một chút âm hưởng anh hùng ca xuất hiện vừa đủ, giúp nỗi đau cá nhân mở rộng thành niềm tự hào về sự hy sinh của một thế hệ. Rồi âm nhạc lại trở về với con người của hiện tại: "Cho tôi hôm nay vào Thành cổ".

Điều đáng nói là tác phẩm không tái hiện cuộc chiến bằng cách dựng lại nó. Nó làm cho cuộc chiến hiện diện qua những gì để lại. Người lính không xuất hiện trực tiếp mà xuất hiện trong sự vắng mặt của họ. Người mẹ không được kể câu chuyện riêng nhưng hiện diện trong "nuốt lệ". Những trận đánh không được mô tả nhưng hiện diện trong "một thời máu đổ". Và những người đã hy sinh hiện diện qua lớp cỏ xanh đang phủ lên nơi họ nằm lại. Đó chính là nghệ thuật làm hiện diện sự vắng mặt.

Cỏ non là sự sống. Bình minh là hiện tại. Gió đong đưa là nhịp vận động bình thường của thiên nhiên. Nhưng trong không gian Thành cổ, tất cả đều mang theo ký ức. Có lẽ vì thế mà hình tượng cỏ trong ca khúc không chỉ là biểu tượng của sự hồi sinh. Nó còn là một lời nhắc. Cỏ đã xanh trở lại, cuộc sống đã tiếp tục, nhưng con người không được phép vì thế mà quên những người đã nằm xuống.

Cỏ non Thành cổ không buộc người nghe phải khóc nhưng nó giúp người nghe tự nhận ra một sự thật giản dị rằng dưới vẻ bình yên của hiện tại là ký ức về những người đã không trở về. Và lời nhắn cuối cùng của ca khúc vì thế vẫn còn nguyên sức nặng cho hôm nay: Xin chớ vô tình với những người đã hy sinh cho hạnh phúc quê mình.