"Phấn đấu trước năm 2030, Việt Nam có Thủ đô Sách Thế giới" - đó là một trong những nội dung được nhắc tới trong Chỉ thị số 04-CT/TW do Ban Bí thư ban hành ngày 17/3/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Và thực tế, những năm qua, giới xuất bản và các cơ quan quản lý cũng từng nhắc tới việc Việt Nam cần hướng tới danh hiệu này như một dấu mốc quan trọng trong phát triển văn hóa đọc và ngành xuất bản.

Từ góc nhìn ấy, việc tìm hiểu rõ hơn về khái niệm "Thủ đô Sách Thế giới", cũng như nhìn lại một số đô thị tiêu biểu từng nhận danh hiệu này, là cách để hình dung cụ thể hơn về một trong những cái đích mà Việt Nam đang hướng tới.

Trên thế giới, văn hóa đọc luôn là vấn đề trọng điểm. Từ năm 2001, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã ra nghị quyết thành lập chương trình Thủ đô Sách Thế giới.

Theo UNESCO, sách và nghệ thuật kể chuyện là di sản của nhân loại. Chúng là những công cụ mạnh mẽ cho tư duy phản biện, suy ngẫm và khai phóng. Kho tàng trí tuệ và những câu chuyện của nhân loại này giúp nâng cao nhận thức về di sản và sự đa dạng văn hóa, từ đó kết nối các thời đại và các nền văn hóa khác nhau.

Nằm ở giao điểm của văn hóa và giáo dục, đọc sách là quyền thiết yếu mà mọi người nên được hưởng trọn vẹn. Điều này cũng phù hợp với tầm nhìn lâu dài của UNESCO. Với niềm tin vững chắc vào tiềm năng trao quyền của sách, UNESCO đã thông qua Nghị quyết vào năm 2001, thiết lập chương trình Thủ đô Sách Thế giới.

Cụ thể, 6 năm sau khi Ngày Sách và Bản quyền Thế giới (23/4) được UNESCO khởi xướng và tổ chức lần đầu tiên (1995), thủ đô Madrid của Tây Ban Nha đã có sáng kiến tạo ra các lễ kỷ niệm quanh ngày lễ này, kéo dài cả năm.

UNESCO đã mời các tổ chức chuyên nghiệp trong chuỗi sách: Hiệp hội Các Nhà xuất bản Quốc tế, Liên đoàn Các Hiệp hội và Tổ chức Thư viện Quốc tế và Liên đoàn Các Nhà bán sách Quốc tế để tạo ra một chương trình nhằm thúc đẩy văn hóa đọc trong khoảng thời gian giữa các Ngày Sách và Bản quyền Thế giới.

Theo đề xuất của Tây Ban Nha, được nhiều quốc gia khác ủng hộ, Đại hội đồng UNESCO đã quyết định vào ngày 2/11/2001 rằng tổ chức sẽ hỗ trợ về mặt đạo đức và trí tuệ cho việc hình thành và thực hiện sáng kiến, bằng cách mời các tổ chức chuyên nghiệp quốc tế trong chuỗi sách cùng nhau hợp tác. Madrid được chọn là Thủ đô Sách Thế giới đầu tiên, vào năm 2001.

Các thành phố được chọn là Thủ đô Sách Thế giới sẽ thực hiện các hoạt động nhằm khuyến khích văn hóa đọc và chia sẻ các giá trị của UNESCO ở mọi lứa tuổi và nhóm dân số. Thông qua chương trình Thủ đô Sách Thế giới, UNESCO ghi nhận cam kết của các thành phố trong việc quảng bá sách và khuyến khích đọc sách trong thời gian 12 tháng, từ ngày Sách và Bản quyền Thế giới của năm này tới năm sau.

Thủ đô Sách Thế giới quy tụ các ngành công nghiệp sách địa phương và quốc gia, đồng thời tạo ra nhiều sáng kiến với các tổ chức và các bên liên quan khác. Danh hiệu này cũng được sử dụng để thu hút sự chú ý cả trong và ngoài nước đến di sản văn học của thành phố và quốc gia đó.

Hằng năm, UNESCO sẽ đăng tải đơn đăng ký lên trang điện tử chính thức. Để trở thành Thủ đô Sách Thế giới, thành phố ứng cử phải chứng minh được năng lực tổ chức các sự kiện sách lớn của mình.

Sau khi tham vấn với các thành viên của Ủy ban Tư vấn, Tổng Giám đốc UNESCO chịu trách nhiệm chỉ định các thành phố. Ủy ban Tư vấn bao gồm đại diện từ Diễn đàn Tác giả Quốc tế, Liên đoàn Các Hiệp hội và Tổ chức Thư viện Quốc tế, Hiệp hội Các Nhà xuất bản Quốc tế và đại diện từ UNESCO.

Để bảo đảm sự hiện diện cân bằng của tất cả các khu vực trên thế giới, Ủy ban Tư vấn không xem xét các đề cử liên tiếp của các thành phố từ cùng một khu vực. Ngoài ra, quốc gia nào đã có Thủ đô Sách Thế giới trong vòng 10 năm trở lại sẽ không được xem xét.

Lần gần nhất có Thủ đô Sách Thế giới ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương là vào năm 2020, tại Kuala Lumpur (Malaysia). Trước đó là năm 2015, tại Incheon (Hàn Quốc).

UNESCO và Ủy ban Tư vấn hỗ trợ thành phố được chọn trong việc lập kế hoạch và thực hiện chương trình hoạt động từ 2 năm trước khi bắt đầu nhiệm kỳ Thủ đô Sách Thế giới. Nhiệm kỳ sẽ bắt đầu từ Ngày Sách và Bản quyền Thế giới (23/4) và kéo dài tròn 1 năm.

Thành phố được yêu cầu tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc kiểm toán để đánh giá xem thành phố có thể thực hiện theo các yêu cầu của UNESCO hay không. Nếu thành phố không đáp ứng được kỳ vọng, Ủy ban Tư vấn có thể thu hồi danh hiệu bất cứ khi nào trong giai đoạn giám sát, với thông báo trước 2 tháng.

Trong suốt cả năm, Thủ đô Sách Thế giới tổ chức hàng loạt các hoạt động có tác động mạnh mẽ nhằm tăng cường vai trò của sách đối với sự phát triển bền vững và toàn diện của xã hội. Để phù hợp với nhiệm vụ của UNESCO, các thành phố cam kết đưa xóa mù chữ vào các chính sách và bảo đảm cơ hội bình đẳng cho việc đọc và viết.

Các hoạt động rất đa dạng, với trung bình vài trăm sáng kiến mỗi năm, như hội sách quy mô lớn, chương trình khuyến học, phát triển không gian đọc, hỗ trợ tác giả và đơn vị xuất bản.

Các lợi ích của Thủ đô Sách Thế giới là rất lớn. Trước hết là nâng cao văn hóa đọc và giáo dục toàn xã hội. Điều này thể hiện rõ trong chương trình tại Accra (Ghana) năm 2023, khi tập trung vào các nhóm có tỷ lệ mù chữ cao như phụ nữ, trẻ em và người yếu thế.

Bên cạnh đó, sách được coi như công cụ để phát triển đô thị và xã hội bền vững. Ở đây, sách không chỉ là văn hóa mà còn góp phần giảm bất bình đẳng, tăng gắn kết xã hội và hỗ trợ chính sách đô thị. Điển hình như chương trình tại Guadalajara (Mexico) năm 2022, khi sách được sử dụng để chống bạo lực và xây dựng hòa bình. Hoặc như tại Sharjah (Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất) năm 2019, khi cả thành phố hòa vào các không gian đọc công cộng.

Về lâu dài, chương trình giúp phát triển hạ tầng văn hóa đọc với các hoạt động thiết thực như xây mới hoặc nâng cấp thư viện và bảo tàng, tăng số lượng sách và thu hút độc giả mới.

Thông qua chương trình, New Delhi đã mở Bảo tàng Sách Quốc gia, Accra lập làng đọc - viết, Kuala Lumpur phát triển hệ thống đọc sách số, Sharjah xây dựng "Ngôi nhà Trí tuệ" rộng hơn 12.000 m² với hơn 105.000 cuốn sách phục vụ miễn phí cho mọi người.

Tất nhiên, danh hiệu này còn giúp phát triển và thu hút đầu tư vào ngành xuất bản, đồng thời nâng cao vị thế của thành phố trên trường quốc tế. Ví dụ như Strasbourg (Pháp) năm 2024, với hơn 200 hoạt động, đã được định vị như "thành phố của những ý tưởng và tranh biện".

Cụ thể hơn, tại Thủ đô Sách Thế giới 2025 là Rio de Janeiro (Brazil), mục tiêu được đặt ra là dùng sách để thay đổi thực trạng xã hội, bao gồm xóa mù chữ, giáo dục và giảm nghèo.

Cả thành phố như biến thành một thư viện khổng lồ với các sự kiện đọc sách ngoài đường phố, trên tàu và các đêm đọc sách toàn thành phố. Đặc biệt, Hội sách Rio 2025 đã thu hút kỷ lục 740.000 người tham gia, bán được hơn 6,8 triệu cuốn sách, với sự góp mặt của 1.850 tác giả và 1.200 giờ sự kiện.

Tác động rõ nhất có thể thấy ở các khu vực khó khăn, nơi đã xuất hiện nhiều thư viện cộng đồng. Người dân cũng tự mở thư viện và tổ chức đọc sách miễn phí. Rio de Janeiro được tái định vị là thành phố của văn hóa - tri thức.

Hiện, thủ đô Rabat (Morocco) đã được chọn làm Thủ đô Sách Thế giới 2026, với cam kết phát triển văn học, trao quyền cho phụ nữ và thanh thiếu niên thông qua việc đọc, cũng như đẩy mạnh xóa mù chữ. Hoạt động nổi bật sẽ là Hội sách Quốc tế Rabat - một trong những hội sách lớn của châu Phi.

Sang năm 2027, Medellín (Colombia) sẽ là Thủ đô Sách Thế giới khi chứng tỏ được khả năng huy động nguồn lực văn hóa và tổ chức các sự kiện quy mô lớn. Medellín từ lâu đã là hình mẫu quốc tế về chuyển đổi đô thị và văn hóa, nơi sách và thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra những thay đổi tích cực cho xã hội.