Điện ảnh kể chuyện "Hiền tài hôm nay": Nguồn năng lượng mới từ các tác giả trẻ

Hơn 200 tác phẩm gửi về, hơn 1 triệu lượt tiếp cận cuộc thi qua các nền tảng số và kênh chính thức từ báo chí chính thống, hơn 700.000 lượt xem phim, hơn 35.000 lượt bình chọn trực tuyến. Những con số ấy cho thấy sức hút của Cuộc thi phim ngắn "Hiền tài hôm nay", đồng thời mở ra một lát cắt đáng chú ý về cách điện ảnh đương đại tiếp cận câu chuyện tri thức, nhân cách, cống hiến và trách nhiệm với cộng đồng.

Tối 17/9, tại Rạp Ngọc Khánh, Viện Phim Việt Nam (Hà Nội), Lễ Tổng kết và Trao giải Cuộc thi phim ngắn "Hiền tài hôm nay" diễn ra sau hơn ba tháng phát động. Cuộc thi do Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam phối hợp với Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức, là một trong những hoạt động nhân kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám (1076-2026).

Không chỉ dừng ở một hoạt động hưởng ứng sự kiện kỷ niệm, cuộc thi đặt ra một yêu cầu sáng tạo có ý nghĩa: dùng ngôn ngữ điện ảnh để nhìn lại một giá trị đã trở thành biểu tượng trong lịch sử văn hóa Việt Nam, đồng thời tìm kiếm cách lý giải mới về "hiền tài" trong xã hội hôm nay.

Khi "hiền tài" bước ra khỏi sử sách

Năm 1484, trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Đông các Đại học sĩ Thân Nhân Trung viết: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia". Qua nhiều thế kỷ, tư tưởng ấy vẫn là một trong những thông điệp cô đọng về vai trò của tri thức, tài năng và nhân cách đối với sự phát triển của đất nước.

Điểm đáng chú ý của cuộc thi phim ngắn là "hiền tài" không được đặt trong một khuôn mẫu duy nhất. Hơn 200 tác phẩm gửi về đã cho thấy những cách tiếp cận khá rộng: từ người thầy, nhà khoa học, trí thức, nghệ sĩ, người gìn giữ di sản đến những người trẻ đang học tập, lao động, sáng tạo và lựa chọn sống có trách nhiệm.

Chính sự mở rộng trường nghĩa ấy giúp chủ đề cuộc thi tránh được nguy cơ chỉ kể lại những tấm gương lịch sử theo cách quen thuộc. "Hiền tài hôm nay" được đặt trong những không gian cụ thể của đời sống: lớp học, phòng nghiên cứu, sân khấu nghệ thuật, cộng đồng vùng cao, không gian văn hóa truyền thống hay giữa nhịp sống đô thị hiện đại.

Phát biểu tại lễ tổng kết, TS Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, nhấn mạnh: "Sau hơn ba tháng phát động, Cuộc thi phim ngắn "Hiền tài hôm nay" đã đi đến chặng cuối. Hơn 200 tác phẩm gửi về, Hơn 1 triệu lượt tiếp cận cuộc thi qua các nền tảng số và kênh chính thức từ báo chí chính thống, hơn 700.000 lượt xem phim, hơn 35.000 lượt bình chọn trực tuyến. Cuối cùng, 23 phim được lựa chọn vào vòng Chung khảo và 13 giải thưởng được trao tối nay. Đây là những con số rất đáng trân trọng. Nhưng điều có ý nghĩa hơn cả những con số ấy là cuộc thi đã gợi lên một câu hỏi vừa lâu đời, vừa rất thời sự: Hiền tài hôm nay là ai?...

Hiền tài hôm nay có thể là một nhà khoa học, một người thầy, một nghệ sĩ, một người gìn giữ di sản; cũng có thể là một người trẻ đang lặng lẽ học tập, lao động, sáng tạo và lựa chọn sống có trách nhiệm. Tài năng rất quan trọng. Nhưng tài năng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được soi sáng bởi nhân cách, được nuôi dưỡng bằng khát vọng và được đặt vào những việc có ích cho cộng đồng. Có lẽ đó cũng là điều sâu xa mà hai chữ "hiền tài" gửi gắm cho chúng ta hôm nay."

Một cuộc gặp gỡ của nhiều thế hệ làm phim

Một trong những dấu ấn của cuộc thi nằm ở thành phần tác giả. Từ những đơn vị sản xuất chuyên nghiệp đến sinh viên, nhóm làm phim độc lập và những người trẻ lần đầu thử sức với điện ảnh, các tác giả tham gia tạo nên một phổ khá rộng về thế hệ, kinh nghiệm và phương thức sáng tác.

Các tác phẩm đến từ nhiều đơn vị, cơ sở đào tạo điện ảnh, văn hóa, nghệ thuật và khoa học xã hội. Trong số đó có Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, Hãng phim Hoạt hình Việt Nam, Truyền hình Công an Nhân dân, AVG... cùng các trường đại học như Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, Đại học Văn hóa Hà Nội, Đại học Văn Lang, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội...

23 tác phẩm lọt vào Chung khảo gồm 17 phim tài liệu, 4 phim truyện ngắn và 2 phim hoạt hình. Tỷ lệ phim tài liệu khá cao cho thấy nhiều tác giả lựa chọn đi từ nhân vật, sự kiện và câu chuyện có thật; trong khi phim truyện và hoạt hình mở rộng khả năng biểu đạt bằng cấu trúc hư cấu, xây dựng nhân vật và ngôn ngữ hình ảnh.

Sự đa dạng về lực lượng sáng tác vì thế cũng trở thành một phần giá trị của cuộc thi. Những người làm nghề lâu năm có cơ hội đối thoại với những tiếng nói mới; các tác giả trẻ được đặt mình trong một không gian có sự hiện diện của những người làm điện ảnh giàu kinh nghiệm.

Đây cũng là cách một cuộc thi phim ngắn có thể thực hiện chức năng rộng hơn việc trao giải: tạo môi trường để phát hiện những khả năng mới và hình thành sự tiếp nối của lực lượng sáng tác.

Từ giáo dục, lịch sử đến văn hóa và di sản

Bức tranh đề tài của "Hiền tài hôm nay" khá phong phú. Các tác phẩm khai thác giáo dục, hình ảnh người thầy, học trò; chân dung trí thức, nhân vật lịch sử; khoa học, sáng tạo; văn hóa, di sản, nghệ thuật truyền thống; đời sống cộng đồng và những lựa chọn của người trẻ.

Những tác phẩm như Khát vọng vươn xa, Chạm vào tri thức, Hình ảnh người giáo viên trong xã hội hiện đại, Người thầy trước những vi rút tử thần, Muôn đời đạo học, Học... tiếp cận câu chuyện giáo dục từ nhiều góc độ. Trong khi đó, Chuyện một nữ trí thức Hà Nội hay Tô Hiến Thành - Gương sáng trong lòng dân tộc trở về với chân dung nhân vật, đặt câu chuyện cá nhân trong những vấn đề rộng hơn về tri thức, trách nhiệm và đóng góp xã hội.

Đáng chú ý, văn hóa và di sản được nhìn từ cả hai chiều: bảo tồn những giá trị truyền thống và tìm cách đưa các giá trị ấy đến với công chúng đương đại. Hạ Hồi Show: Khi Gen Z hồi sinh nghệ thuật truyền thống, Tia sáng sân khấu, Bóng đào giữa mùa lam... cho thấy người trẻ không chỉ tiếp nhận di sản như một ký ức cần gìn giữ mà còn có thể trở thành chủ thể sáng tạo, tìm kiếm cách tiếp cận mới với những giá trị quen thuộc.

Ở một bình diện khác, những tác phẩm như Buổi lễ trưởng thành của Adei và Trưởng bản ngày mai mở rộng câu chuyện về "hiền tài" đến đời sống cộng đồng vùng cao, nơi những lựa chọn của người trẻ gắn với truyền thống, gia đình và trách nhiệm với cộng đồng.

Như vậy, "hiền tài" trong cuộc thi không chỉ là câu chuyện của những người đã được xã hội ghi nhận. Nó còn nằm trong quá trình mỗi cá nhân học tập, lựa chọn nghề nghiệp, sáng tạo và đóng góp.

Đạo diễn, NSND Nguyễn Khải Hưng, Chủ tịch Hội đồng Chung khảo, cho rằng để một tác phẩm nổi bật, bên cạnh việc bám sát tiêu chí cuộc thi, bộ phim cần có cách sáng tạo riêng. Hội đồng đánh giá tác phẩm trên các nhóm tiêu chí về nội dung, sáng tạo nghệ thuật, ngôn ngữ điện ảnh và khả năng lan tỏa.

TS Ngô Phương Lan cũng thẳng thắn chỉ ra yêu cầu nghề nghiệp ấy trong phát biểu tại lễ trao giải: "Các tác phẩm được trao giải là những phim đã tạo được sự gặp gỡ tương đối hài hòa giữa một câu chuyện có ý nghĩa và một cách thể hiện có sức thuyết phục. Tuy nhiên, điều quan trọng của một cuộc thi không chỉ nằm ở việc tìm ra tác phẩm xếp thứ nhất, thứ nhì hay thứ ba. Một cuộc thi thực sự có ích khi sau đó, mỗi người làm phim hiểu rõ hơn điểm mạnh của mình, nhìn ra những điều còn thiếu và có thêm động lực để đi tiếp. Chúng ta cũng cần thẳng thắn nhìn nhận: một số tác phẩm có đề tài tốt nhưng chưa tìm được cách kể thực sự điện ảnh; còn phụ thuộc vào lời bình, phỏng vấn hoặc cách thể hiện mang tính minh họa. Điều đó không làm giảm ý nghĩa của sự tham gia, mà cho thấy một chặng đường tiếp tục phải đi: từ một ý tưởng hay đến một bộ phim hay còn cần lao động nghề nghiệp nghiêm túc, khả năng quan sát tinh tế và bản lĩnh tìm ra ngôn ngữ riêng."

Để cuộc thi khép lại nhưng những bộ phim tiếp tục "sống"

13 giải thưởng với tổng giá trị 240 triệu đồng được trao, gồm 1 giải Nhất, 2 giải Nhì, 3 giải Ba, 5 giải Khuyến khích cùng Giải Ý tưởng sáng tạo và Giải Phim được yêu thích nhất.

Nhưng nếu chỉ nhìn cuộc thi ở hệ thống giải thưởng, sẽ khó thấy hết ý nghĩa của một sân chơi sáng tác quy tụ hơn 200 tác phẩm. Giá trị lâu dài hơn nằm ở việc những câu chuyện về tri thức, nhân cách, cống hiến và trách nhiệm được chuyển hóa thành các tác phẩm có khả năng tiếp cận công chúng bằng ngôn ngữ điện ảnh.

Đặc biệt, với một cuộc thi gắn với kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám, việc đưa những giá trị của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài đến với người trẻ bằng phim ngắn có thể xem là một hướng tiếp cận đáng chú ý. Di sản, trong trường hợp này, không chỉ được bảo tồn bằng việc lưu giữ tư liệu hay tái hiện lịch sử, mà còn có cơ hội bước vào đời sống sáng tạo đương đại.

TS Ngô Phương Lan nhấn mạnh: "Tôi đặc biệt trân trọng nguồn năng lượng của các tác giả trẻ. Các bạn có lợi thế của tuổi trẻ, của công nghệ và của một thế giới rộng mở. Nhưng điện ảnh không chỉ cần thiết bị tốt hay kỹ thuật mới. Điện ảnh trước hết cần một điều đáng để kể, một thái độ trung thực với con người và đời sống. Công nghệ có thể giúp chúng ta làm phim nhanh hơn; chỉ sự từng trải, lòng nhân ái và trách nhiệm mới giúp chúng ta đi sâu hơn."

Đây cũng là điểm gặp gỡ giữa câu chuyện "hiền tài" và câu chuyện phát triển điện ảnh. Một nền điện ảnh muốn phát triển không chỉ cần tác phẩm, mà cần cả hệ sinh thái phát hiện, bồi dưỡng và tạo cơ hội để những người làm phim trẻ trưởng thành.

Cuộc thi "Hiền tài hôm nay" vì vậy có thể được nhìn như một điểm khởi đầu. Bởi như TS Ngô Phương Lan khẳng định: "Cuộc thi khép lại, nhưng câu hỏi về "hiền tài hôm nay" vẫn còn mở. Tôi hy vọng mỗi bộ phim sẽ tiếp tục có đời sống riêng, đến với nhiều khán giả hơn; và từ cuộc thi này, sẽ có thêm những tài năng điện ảnh được phát hiện, bồi dưỡng và trưởng thành. Bởi xét đến cùng, một đất nước biết trân trọng hiền tài là một đất nước biết chuẩn bị cho tương lai. Và điện ảnh, bằng sức mạnh của mình, có thể góp phần nhận ra, lưu giữ và khơi dậy nguồn nguyên khí ấy".