Chuyện về "chim Lạc"

Việc sử dụng hình tượng chim Lạc trong MV "Come my way" của Sơn Tùng M-TP đã gây tranh cãi gay gắt trong dư luận với những ý kiến trái chiều, cả trong giới chuyên môn và công chúng. Trong bài viết này, chúng ta hãy cùng tìm hiểu kỹ hơn về hình tượng chim Lạc qua khảo cứu của TS Nguyễn Việt. 

Là Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, TS Nguyễn Việt đã dày công nghiên cứu rất kỹ lưỡng về văn hoá Đông Sơn từ chuyên ngành khảo cổ học, và hiện đang giữ mục "Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất" trên báo Thể thao và Văn hoá.

1. Trong tâm thức của mọi người dân Việt Nam hiện nay, chim Lạc đã và đang trở nên một biểu trưng tâm linh gắn với việc thờ "Tổ Hùng Vương".

Lần giở lịch sử, khi nhà Nguyễn có chủ trương tạo dựng nền tảng văn hóa lịch sử và hệ tâm linh mang tính quốc gia, dân tộc, thì việc chọn lựa linh vật, linh thú... mang tính quốc gia cũng được quan tâm (ví dụ việc chọn các biểu trưng đúc trên Cửu đỉnh Huế chẳng hạn).  Tuy nhiên, khi đó "chim Lạc" chưa định hình để xuất hiện. Trở lại lục tìm trong các "quái" của Lĩnh Nam (Lĩnh Nam chích quái) và trong cõi "điện" của thế giới Việt (Việt điện u linh) cũng như Dư địa chí của Nguyễn Trãi … là những cuốn sách của tác giả Đại Việt sớm nhất hiện còn, tập hợp hệ tâm linh Việt đương thời (khoảng thế kỷ 14 - 15) thì chim Lạc cũng chưa xuất hiện.

Hình như, phải đến giữa thế kỷ 20, từ những thành tựu nghiên cứu khảo cổ, cổ vật và thư tịch cổ Hán Nôm, hình tượng những chim mỏ dài bay thành một vòng khá ổn định trên trống đồng Đông Sơn mới được chú ý bình luận, suy tưởng. Và một trong những học giả uy tín đương thời là giáo sư Đào Duy Anh, trong một công trình nghiên cứu về "Tô Tem" (tục thờ Vật Tổ) đã chọn những con chim mỏ dài trên trống đồng đó biểu trưng cho "vật tổ" của người Việt với cái tên "chim Lạc". Chữ "Lạc" trong thư tịch cổ gắn với tên tộc người cổ sống ở vùng nước ẩm, ngập ven biển miền bắc Việt Nam và nam Trung Quốc được tác giả lựa chọn là tên gắn cho loài chim này mang tính biểu trưng.

Tạp chí Khảo cổ học giữ khuôn bìa truyền thống này từ năm đầu tiên 1969 đến năm 2005, chỉ có sự thay đổi chút ít trong hai năm 1978 và 1979. Riêng khung “chim Lạc” cũng ít nhiều thay đổi theo thời gian

Cũng khoảng đó, nhất là sau khi viện Khảo cổ học ra đời (1968), với 4 kỳ hội nghị "Hùng Vương dựng nước" hàng năm (1968-1971), hiện tượng "vật tổ", chim "Lạc" và cả ngữ nghĩa chữ "Lạc" cổ cũng được nhiều nhà khoa học đi sâu nghiên cứu, phân tích. Bản thân tác giả bài viết này (Nguyễn Việt), khi phụ trách trị sự tạp chí Khảo cổ học (1976-1978) đã được phân công tổ chức thi vẽ biểu tượng "chim Lạc" làm biểu tượng trên trang bìa Tạp chí "Khảo cổ học" nhiều năm liền. Với hình tượng đẹp, tính biểu tượng cao, "chim Lạc" lan tỏa vào tâm thức xã hội, trở thành biểu tượng tâm linh, gắn với văn hóa Đông Sơn và thời Văn Lang, Âu Lạc.

2. Tôi là người đã dành nhiều công sức tập hợp các hình tượng văn hóa Đông Sơn (đồng thời với Văn Lang, Âu Lạc) còn lại trên tượng khối và hình khắc đương thời. Báo Thể thao và Văn hóa đã chuyển tải trên 100 bài liên tục vào thứ năm mỗi tuần dưới tên chuyên mục "Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất", trong đó có khoảng 20 bài liên quan đến các hình tượng chim thú. Trên 300 hình chim mỏ dài đã được tập hợp trong số gần 500 hình chim các loại trên đồ đồng và đồ sơn đã được sử dụng để viết loạt bài về chim trong nghệ thuật Đông Sơn.

Đa số chim mỏ dài, được gọi là "chim Lạc" tìm thấy trên mặt trống đồng, trong băng trang trí lớn phía ngoài. Sự ngự trị của chim mỏ dài dạng cò, hạc bay ngược chiều kim đồng hồ thành một vành trang trí trên mặt trống đồng là rất ổn định, trải qua nhiều thế kỷ và mang tính biểu tượng cao.

Tuy nhiên, áp dụng lý thuyết thống kê và biểu trưng học, tôi nhận thấy chim mỏ dài dạng "chim Lạc" có tính trang trí, chứa hàm lượng biểu trưng cao, nhưng chưa rõ nét là mang tính sùng bái cao. Loài chim Đông Sơn mang tính sùng bái cao lại là loài chim mỏ ngắn, đuôi chùm rất dễ nhận biết: chim Công (Cuông, Mộ Dạ, Khổng Tước, Peacock).

Chim này độc tôn đậu trên mái nhà sàn nghi lễ trong băng trang trí "lõi" của trống, thạp đồng Đông Sơn, trên đỉnh chóp các lồng đốt trầm, các quang đèn, trên nắp và trên vai của các bình vò quý, đầu quyền trượng, thần trượng, đứng múa ở đầu và đuôi các thuyền chiến… Trong đồ dùng của quý tộc Đông Sơn khoảng trước sau Công nguyên, chim công thường là cặp đối ngẫu với thần Kim Quy trong tứ linh cùng Thanh Long, Bạch Hổ, để rồi vươn lên chỉ cùng với rồng tạo nên biểu tượng Giao Long - Khổng Tước trước khi biến hóa thành "Rồng - Phượng" sau này.