NSND Mai Phương - "Giữ lửa" cho nghệ thuật đàn tỳ bà Việt Nam

Chương trình Đoàn viên diễn ra ngày 19/4 vừa được trao chứng nhận xác lập Kỷ lục Việt Nam với nội dung "Chương trình nghệ thuật quy tụ số lượng người cùng biểu diễn đàn tỳ bà nhiều nhất tại Việt Nam" - 133 người. NSND Mai Phương, nguyên Trưởng bộ môn Tỳ bà, Khoa Âm nhạc truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam là người có đóng góp lớn trong việc phát triển nghệ thuật đàn tỳ bà tại Việt Nam.

Thể thao và Văn hóa (TTXVN) đã có cuộc trò chuyện với bà:

* Thưa NSND Mai Phương, việc 130 nghệ sĩ tỳ bà cùng hội tụ trên sân khấu chương trình "Đoàn viên" có thể xem là dấu mốc phản ánh sự phát triển của nghệ thuật đàn tỳ bà tại Việt Nam hiện nay không?

- Có thể nói, sự quy tụ các nghệ sĩ tỳ bà trong chương trình Đoàn viên kỷ niệm 70 năm thành lập Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam khiến chúng tôi vô cùng xúc động. Với các loại hình nghệ thuật khác, con số ấy có thể chưa lớn, nhưng với nghệ thuật đàn tỳ bà ở Việt Nam, đó là minh chứng rõ ràng cho sự phát triển và sự nối dài tình yêu dành cho bộ môn này.

130 nghệ sĩ trên sân khấu gần như đã quy tụ hầu hết các nghệ sĩ tỳ bà trong cả nước, và đây cũng là con số kỷ lục về số lượng nghệ sĩ tỳ bà cùng biểu diễn trên một sân khấu.

Đàn tỳ bà vốn không dễ học, trước đây ít được quan tâm nên số người theo học rất hạn chế. Tuy nhiên, cùng với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với nghệ thuật truyền thống, đàn tỳ bà ngày càng được công chúng biết đến rộng rãi hơn. Các đoàn nghệ thuật, nhà hát đều tuyển dụng nghệ sĩ chơi đàn tỳ bà; trong các concert quốc gia, nhạc cụ này cũng xuất hiện cùng các nhạc cụ truyền thống khác.

Nhờ đó, ngày càng có nhiều học sinh tìm hiểu và theo học. Ngay trên sân khấu Đoàn viên, có thể thấy từ những em rất nhỏ đến các em thiếu nhi, thiếu niên đã gắn bó với bộ môn này. Đó chính là niềm hy vọng cho sự phát triển mạnh mẽ của bộ môn đàn tỳ bà ở Việt Nam trong hiện tại và tương lai.

* Tại chương trình, nhiều nghệ sĩ ghi nhận bà là người có công lớn trong việc phát triển, giữ gìn nghệ thuật đàn tỳ bà tại Việt Nam. Bà nhìn nhận điều này như thế nào?

- Tôi đến với đàn tỳ bà rất ngẫu nhiên. Khi còn nhỏ, tôi học violin cùng anh họ. Khi thi vào Nhạc viện lúc khoảng 8 - 9 tuổi, thầy Vũ Tuấn Đức - Trưởng khoa Âm nhạc truyền thống đầu tiên của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam - hỏi tôi có học đàn tỳ bà không. Khi đó tôi chưa biết đàn tỳ bà là gì, nhưng trước sự gợi ý của thầy, tôi đã đồng ý ngay. Tôi nghĩ có lẽ lúc ấy rất ít người học tỳ bà vì đây là nhạc cụ khó và ít được biết đến, nên thầy đã "dỗ" tôi vào học. Không ngờ tôi lại gắn bó với nó đến tận bây giờ.

NSND Vũ Tuấn Đức là một người thầy tuyệt vời, luôn hết lòng truyền tình yêu nghệ thuật truyền thống cho học trò. Thầy luôn coi học trò chúng tôi như con, chăm lo từng chút một. Chính sự yêu kính dành cho thầy đã khiến tôi yêu cây đàn tỳ bà sâu sắc hơn.

Sau này, khi trở thành giảng viên, tôi học cách yêu thương học trò như con cái từ thầy; dạy bảo học trò từ lời ăn tiếng nói đến nghề nghiệp; chăm sóc các con, lắng nghe mọi tâm sự, chia sẻ; động viên các con trong những giai đoạn trưởng thành khó khăn… như một người mẹ đối với con mình. Có lẽ cũng chính nhờ vậy mà tôi có thể truyền tình yêu cây đàn tỳ bà của mình sang các em một cách dễ dàng và… ngấm sâu hơn.

* Được biết, bà đã trải qua nhiều gian khó, vất vả để theo đuổi nghề. Đã bao giờ bà cảm thấy nản lòng và muốn từ bỏ?

- Khi tôi khoảng 10 tuổi, nhà trường phải đi sơ tán. Đó là quãng thời gian vô cùng khó khăn: điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, thường xuyên đói ăn, lại rất nhớ nhà.

Có lúc tôi và các bạn cũng chùn bước, nhưng thầy Vũ Tuấn Đức luôn ở bên động viên, truyền lửa cho chúng tôi. Tôi không bao giờ quên hình ảnh thầy miệt mài chép từng nốt nhạc để giảng dạy cho chúng tôi trong điều kiện khắc nghiệt. Tuy nhiên, chính thời gian sơ tán lại là một sự may mắn, vì không có chỗ chơi, tôi chỉ tập trung luyện đàn suốt ngày, nhờ vậy tình yêu với cây đàn ngày càng lớn hơn.

Trong những năm tháng ấy, chúng tôi còn nhận được sự đùm bọc của người dân nơi sơ tán - từ miếng ăn đến tình cảm chân thành. Chính điều đó trở thành động lực để chúng tôi kiên trì học tập và gắn bó với nghề. Sau này, tôi sáng tác bài Chỉ một niềm tin như một sự khẳng định về niềm tin vững chắc vào tương lai, được nuôi dưỡng từ những ký ức của giai đoạn này.

Trải qua nhiều gian khó, tôi luôn tự nhủ phải nỗ lực để xứng đáng với những gì đã trải qua, với sự hy sinh của đất nước và tình cảm của nhân dân đã đùm bọc, sẻ chia. Những gì tôi đạt được khi gắn bó với cây đàn tỳ bà, truyền lửa tình yêu ấy sang rất nhiều thế hệ học trò sau này chính là cách tôi tri ân thầy và những nghĩa tình sâu nặng ấy.

* Để lan tỏa và phát triển nghệ thuật đàn tỳ bà, theo bà, chỉ tình yêu thôi có đủ?

- Tôi biết rằng, nếu cứ đàn các bản nhạc cổ và theo lối cổ sẽ rất khó để khán giả yêu tiếng đàn tỳ bà. Vì vậy, tôi đã học thêm sáng tác để có thể viết các tác phẩm mới cho đàn tỳ bà, thay vì chỉ biểu diễn các bài cổ. Tôi xây dựng tác phẩm với cấu trúc rõ ràng, dựa trên chất liệu dân ca, chèo, cải lương.

Việc từng học violin cũng giúp tôi tiếp thu các kỹ thuật âm nhạc phương Tây, từ đó tôi đã nghiên cứu cải tiến đàn tỳ bà, để người chơi có thể diễn tấu được tất cả các nhạc phẩm, giúp đàn tỳ bà trở nên gần gũi hơn với công chúng.

Những cố gắng ấy của tôi vinh dự được giới chuyên môn ghi nhận là đã tạo ra sự đột phá trong phát triển nghệ thuật đàn tỳ bà ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, tôi thường xuyên đi biểu diễn không cát-xê ở rất nhiều nơi, từ các đài đến các tụ điểm nghệ thuật trong nhà, ngoài trời. Ai mời là tôi lại ôm đàn đi, không bao giờ hỏi thù lao. Tôi chỉ mong được biểu diễn để khán giả biết đến đàn tỳ bà, hiểu được âm thanh và vẻ đẹp của nhạc cụ này.

Không chỉ biểu diễn, tôi còn lập nhóm, viết các bản hòa tấu cho nhiều cây đàn, trình diễn nhạc mới, nhạc quốc tế để thu hút khán giả. Nhờ đó, công chúng dần biết đến đàn tỳ bà ngày một nhiều hơn.

Tôi luôn dặn học sinh phải tìm cơ hội biểu diễn, trước hết để nhạc cụ được hiện diện; chưa nên đặt nặng vấn đề tiền bạc thì mới có thể lan tỏa được hình ảnh và vẻ đẹp của cây đàn.

Khi đi diễn không đặt nặng thù lao, tôi cũng không đặt nặng điều đó khi dạy học sinh, chỉ mong các em thực sự yêu và theo đuổi bộ môn tỳ bà. Tôi thường xuyên dạy không lấy học phí cho các em ở tỉnh hoặc có hoàn cảnh khó khăn, bảo các con dùng tiền đó trang trải thêm cho cuộc sống. Có những em thấy học khó, muốn bỏ cuộc, tôi lại kiên trì động viên, tâm sự cùng cả học sinh và phụ huynh để các em tiếp tục theo học.

Tôi nghĩ, tất cả những gì tôi làm đều xuất phát từ tình yêu mãnh liệt và khát vọng loại hình nghệ thuật này được nối dài, phát triển. Những gì đã đạt được cũng đều từ tình yêu ấy.

* Thưa NSND Mai Phương, bên cạnh những nỗ lực của các cá nhân như bà, để âm nhạc truyền thống, trong đó có đàn tỳ bà, phát triển mạnh mẽ hơn, cần thêm những yếu tố gì?

-Điều đáng mừng là hiện nay Đảng và Nhà nước đã rất quan tâm đến âm nhạc truyền thống. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã ban hành đề án xây dựng Dàn nhạc dân tộc quốc gia Việt Nam, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

Tôi tin rằng điều này sẽ giúp nghệ thuật truyền thống và các nhạc cụ dân tộc có vị trí vững chắc hơn trong đời sống âm nhạc. Đồng thời, nghệ sĩ cũng có thêm cơ hội việc làm, từ đó thu hút thêm nhân tài cho lĩnh vực này.

Tuy nhiên, tôi vẫn mong âm nhạc dân tộc sẽ tiếp tục được đầu tư hơn nữa về chế độ đãi ngộ để nghệ sĩ yên tâm sáng tạo và gắn bó với nghề.

Bên cạnh đó, cần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là trong trường phổ thông và các chương trình nghệ thuật lớn, để mỗi người dân đều có cơ hội tiếp cận và yêu quý di sản văn hóa của dân tộc.