Nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn với "Khát vọng"

Ca khúc Khát vọng được nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn sáng tác năm 1985 và có sức lan tỏa qua nhiều thế hệ. Sức sống ấy không chỉ đến từ thông điệp nhân văn về lẽ sống và sự cống hiến, mà còn được tạo nên bởi một cấu trúc âm nhạc cân phương, sự hòa quyện giữa chất trữ tình, tự sự với tinh thần thôi thúc, hướng tới tương lai.

Qua hệ thống hình tượng giàu sức gợi trong lời ca và cách tổ chức giai điệu, tác phẩm đặt ra một câu hỏi có ý nghĩa lâu dài: Con người sẽ sống như thế nào để sự hiện diện của mình có ích cho cuộc đời?

Từ lời thơ đến một quan niệm sống

Khát vọng được Phạm Minh Tuấn phổ lời từ bài thơ Nhờ Đảng, tôi biết được của Đặng Viết Lợi, đăng trên báo Tuổi Trẻ năm 1985. Việc lựa chọn và chuyển hóa chất liệu thơ đã đem đến cho ca khúc một hệ thống hình tượng phong phú. Thay vì diễn đạt trực tiếp những lời khuyên về trách nhiệm hay cống hiến, tác phẩm sử dụng hình ảnh thiên nhiên để gợi mở một quan niệm sống.

Ngay từ đoạn đầu, việc điệp cụm từ "Hãy sống như…" lần lượt gắn con người với dòng sông, đồi núi, biển cả và ước vọng. Dòng sông gợi nhắc nguồn cội; đồi núi gợi sự vươn lên; biển cả mở ra không gian rộng lớn; còn ước vọng là thứ mà con người không ngừng hướng tới. Những hình ảnh ấy tạo nên một trình tự có ý nghĩa: Biết yêu nguồn cội, biết vươn tới những tầm cao, biết mở rộng tầm nhìn và nuôi dưỡng khát vọng.

Đáng chú ý là lời ca không xem khát vọng như một cảm xúc nhất thời, mà đặt nó trong mối quan hệ với cách sống. Con người cần có điểm tựa từ nguồn cội, nhưng không vì thế mà dừng lại; cần biết mình thuộc về đâu, đồng thời hướng tới những chân trời rộng lớn hơn. Khát vọng, theo cách diễn đạt của tác phẩm, vừa là động lực vươn lên, vừa là ý thức về trách nhiệm của mỗi người đối với cuộc sống.

Sang đoạn điệp khúc, lời ca chuyển từ lời nhắn nhủ sang những câu hỏi liên tiếp: "Và sao không là…". Cách đặt vấn đề này khiến thông điệp trở nên cởi mở hơn. Người nghe không chỉ tiếp nhận một lời khuyên mà được mời gọi tự suy nghĩ về khả năng sống và đóng góp của chính mình. Những hình ảnh gió, mây, phù sa, bài ca, mặt trời tiếp tục mở rộng ý niệm về sự sống.

Nếu đoạn đầu nhấn mạnh điểm tựa và hướng đi của con người, thì điệp khúc mở ra những cách thức để hiện thực hóa khát vọng ấy.

Ở lời 2 của điệp khúc, những hình ảnh "bão", "giông", "ánh lửa đêm Đông", rồi "hạt giống", "đàn chim", "bình minh" tạo nên sắc thái mạnh mẽ hơn. Khát vọng sống không chỉ là hướng tới những điều đẹp đẽ trong hoàn cảnh thuận lợi, mà còn là khả năng đối diện với thử thách, giữ gìn niềm tin và góp phần làm cho sự sống tiếp tục sinh sôi.

Cấu trúc đơn giản, giai điệu giàu hình ảnh

Nếu lời ca tạo nên tính tư tưởng thì cách triển khai âm nhạc góp phần tăng sức truyền cảm của Khát vọng. Tác phẩm có bố cục ngắn gọn, gồm 2 đoạn; mỗi đoạn có 2 câu nhạc, mỗi câu chia thành 2 tiết nhạc. Đây là một cấu trúc cân phương, rõ ràng, giúp người nghe dễ nhớ, đồng thời tạo điều kiện để những hình tượng và ý tưởng trong lời ca được thể hiện mạch lạc.

Ngay mở đầu, giai điệu bắt đầu bằng bước nhảy quãng 6 trưởng theo hướng đi lên, tương ứng với 2 từ đầu tiên của ca khúc. Sau đó, đường nét giai điệu vận động tương đối bình ổn cho đến hết tiết nhạc, ứng với lời ca "Hãy sống như đời sông để biết yêu nguồn cội". Tiết nhạc thứ 2 lại mở đầu bằng một bước nhảy quãng 7 thứ, ở âm vực trầm hơn và có khoảng cách rộng hơn. Sang câu nhạc tiếp theo, 2 tiết nhạc lần lượt được mở đầu bằng những bước nhảy quãng 4 đúng và quãng 7 thứ.

Việc sử dụng những bước nhảy quãng xa ngay ở đầu các tiết nhạc là một đặc trưng nổi bật, điều này tạo cảm giác khoáng đạt, cương trực. Đáng chú ý, những bước nhảy ấy được đặt trên nền điệu thức thứ, đem lại sắc thái mềm mại, trầm lắng và giàu chất tự sự. Sự kết hợp giữa 2 phương diện tưởng như khác biệt này tạo nên một tính chất biểu cảm riêng: Âm nhạc có độ mở, có sức vươn lên nhưng không mất đi chiều sâu.

Đặc điểm ấy tương hợp với nội dung lời ca. Những hình ảnh về dòng sông, đồi núi, biển cả và ước vọng không chỉ được diễn đạt bằng ngôn từ mà còn được gợi lên qua những đường nét giai điệu có độ mở rộng. Tuy nhiên, nền điệu thức thứ và những đoạn vận động tương đối bình ổn giữ cho âm nhạc không rơi vào sắc thái hô hào đơn thuần. Khát vọng được thể hiện như một suy tư có chiều sâu...

Bước sang đoạn 2, quãng 6 trưởng tiếp tục xuất hiện ngay mở đầu đoạn nhưng ở âm khu cao hơn. Sự tái hiện chất liệu này không đơn thuần là lặp lại mà tạo nên bước phát triển của tác phẩm, đưa giai điệu đến cao trào. Cùng lúc, lời ca chuyển sang những câu hỏi liên tiếp: "Và sao không là bão, là giông, là ánh lửa đêm Đông". Sự vận động đi lên của giai điệu kết hợp với cách tổ chức ngôn từ tạo cảm giác thôi thúc, mạnh mẽ.

Ở đây, âm nhạc không chỉ diễn đạt cảm xúc mà còn góp phần làm rõ tư tưởng của lời ca. Những bước nhảy quãng mở rộng không gian giai điệu, âm khu cao hơn tạo cảm giác vươn tới, trong khi chuỗi hình ảnh bão, giông, ánh lửa đêm đông đưa ý niệm khát vọng từ trạng thái suy tư sang tinh thần hành động. Các bước nhảy giúp mở rộng không gian âm nhạc, còn sự tương hợp giữa đường nét giai điệu và thanh điệu tiếng Việt góp phần làm nổi bật ý nghĩa của lời ca.

Sau cao trào, câu nhạc tiếp theo trở nên mềm mại hơn, trở về gần với tính chất trữ tình, tự sự ở đoạn đầu. Cách xử lý này tạo nên sự cân bằng trong toàn bộ tác phẩm. Nếu cao trào thể hiện sức thôi thúc của khát vọng, thì sự lắng lại giúp người nghe trở về với chiều sâu suy tư, để thông điệp không chỉ được cảm nhận bằng sự hứng khởi mà còn bằng sự chiêm nghiệm.

Có thể thấy, Khát vọng được xây dựng từ những chất liệu tương đối đơn giản nhưng có logic trong cách tổ chức và phát triển. Cấu trúc cân phương giúp tác phẩm dễ tiếp nhận; những bước nhảy quãng tạo sức mở; nền điệu thức thứ giữ lại chiều sâu trữ tình; sự phát triển lên âm khu cao hơn tạo cao trào; và nét giai điệu mềm mại sau cao trào đưa cảm xúc trở về trạng thái suy tư. Âm nhạc vì thế vừa dễ nhớ, dễ hát, vừa có khả năng chuyển tải những tầng ý nghĩa của lời ca.

Khát vọng sống và khát vọng cống hiến

Sức sống của Khát vọng có thể được nhìn nhận từ sự gặp gỡ giữa 3 yếu tố: Lời ca giàu hình tượng và triết lý nhân sinh; cấu trúc âm nhạc cân phương, giản dị; và khả năng chuyển hóa tư tưởng thành cảm xúc nghệ thuật. Những yếu tố ấy không tồn tại tách biệt mà bổ sung cho nhau, giúp ca khúc vượt ra ngoài hoàn cảnh ra đời để tiếp tục có ý nghĩa với những thế hệ người nghe sau này.

Tác phẩm không áp đặt một khuôn mẫu sống, mà thay vào đó, đặt trước người nghe những hình ảnh đẹp, những câu hỏi mở và một lời mời gọi tự thân. Hãy sống có nguồn cội, biết vươn lên, biết trao tặng, biết làm cho cuộc đời tốt đẹp hơn. Đó là những điều không thuộc riêng một thời điểm lịch sử hay một thế hệ.  Hình ảnh phù sa, hạt giống, ánh nắng gợi nhắc rằng những đóng góp có ý nghĩa đôi khi bắt đầu từ những điều bình dị, âm thầm nhưng bền bỉ. Sống có ích không nhất thiết là trở thành người nổi bật, mà trước hết là biết đem khả năng và sự hiện diện của mình góp phần làm cho cuộc sống chung thêm tốt đẹp.

Sau hơn 4 thập niên, Khát vọng vẫn được hát lên bởi câu hỏi mà tác phẩm đặt ra chưa bao giờ cũ. Trong mỗi hoàn cảnh, mỗi thế hệ, con người đều phải tự tìm câu trả lời cho cách sống của mình: Sống chỉ để tồn tại, sống cho những lợi ích riêng, hay sống để trao tặng và góp phần tạo nên những giá trị vượt ra ngoài bản thân?

Bằng lời ca giàu hình tượng, giai điệu có sức vươn lên nhưng vẫn giữ chiều sâu trữ tình, nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn đã đưa một quan niệm sống giản dị trở thành cảm xúc nghệ thuật có sức lan tỏa. Khát vọng không chỉ khơi dậy mong muốn vươn lên, mà còn nhắc mỗi người rằng ý nghĩa của cuộc đời được làm nên từ cách ta sống, từ những điều ta lựa chọn và những giá trị ta trao lại cho cuộc đời.