Trong bối cảnh toàn cầu hóa và định hướng phát triển kinh tế tri thức, Thủ đô Hà Nội đang triển khai lộ trình chiến lược: kiến tạo động lực tăng trưởng từ bề dày ngàn năm văn hiến. Vượt qua quan điểm bảo tồn tĩnh truyền thống, Thành phố đẩy mạnh hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế sáng tạo dựa trên ba trụ cột cơ bản: Công nghiệp văn hóa, thiết kế sáng tạo và các không gian lễ hội sáng tạo.
Kết quả đạt được trong giai đoạn vừa qua phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị, đồng thời chứng minh quá trình vận dụng bài bản, thực chất tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Thông qua việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào phát huy bản sắc địa phương, Hà Nội đang cụ thể hóa phương án chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành các chỉ số tăng trưởng kinh tế bền vững. Cơ chế này từng bước hình thành một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu hiện đại hóa hệ thống hạ tầng kinh tế - xã hội của Thủ đô.
Vị thế dẫn đầu và tầm nhìn chiến lược từ các bộ chỉ số đo lường
Tháng 10/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố Bộ chỉ số Đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII). Hà Nội tiếp tục dẫn đầu toàn quốc với 63,80 điểm, duy trì vị trí thứ nhất trong bốn năm liên tiếp. Thành tích này khẳng định năng lực đổi mới sáng tạo của Thủ đô đã bám rễ sâu vào cấu trúc kinh tế - xã hội, bao trùm lên lĩnh vực quản lý di sản và phát triển văn hóa. Theo phân tích từ giới chuyên môn, hệ thống chỉ số đánh giá của Hà Nội đạt điểm tối ưu ở các trụ cột quan trọng về thể chế, nguồn nhân lực, hạ tầng công nghệ và ứng dụng tri thức vào thực tiễn. Việc duy trì thứ hạng cao tuyệt đối phản ánh nỗ lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng, giảm dần sự phụ thuộc vào các nguồn lực truyền thống như đất đai hay gia công công nghiệp, hướng tới nền kinh tế hàm lượng chất xám cao.
Sự chuyển dịch cơ cấu này được Thành ủy Hà Nội hoạch định rõ nét qua Nghị quyết số 09-NQ/TU (ngày 22/02/2022) về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô. Với tầm nhìn vĩ mô, Thành phố xác định công nghiệp văn hóa giữ vai trò ngành kinh tế mũi nhọn, có khả năng dẫn dắt, kích thích các lĩnh vực dịch vụ liên quan. Những chỉ tiêu cụ thể được thiết lập dựa trên tính toán khoa học chặt chẽ: Phấn đấu tỷ lệ đóng góp của công nghiệp văn hóa vào Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) đạt 5% vào năm 2025 - 2026, vươn tới mức 8% vào năm 2030 và đặt mục tiêu đạt 10% vào năm 2045.
Cơ sở của những mục tiêu kinh tế này xuất phát từ hệ thống tài sản văn hóa khổng lồ. Thống kê của các cơ quan quản lý cho thấy Hà Nội đang sở hữu khoảng 6.500 di tích lịch sử, văn hóa các loại. Tiêu biểu trong số này có 22 di tích quốc gia đặc biệt, 351 bảo vật quốc gia cùng Di sản văn hóa thế giới Hoàng thành Thăng Long. Khối lượng tài nguyên đồ sộ này đặt ra yêu cầu cấp thiết về nguồn lực tài chính để duy tu, bảo tồn thường xuyên. Do vậy, khoa học, công nghệ và thiết kế sáng tạo đóng vai trò công cụ cốt lõi để khai thác tiềm năng di sản, tạo ra các sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường du lịch trong nước và quốc tế. Cơ chế chuyển đổi thiết chế văn hóa theo hướng thị trường hóa một phần, tăng tính tự chủ tài chính cho các ban quản lý di tích, giúp giảm gánh nặng ngân sách, tạo ra nguồn thu khổng lồ để quay vòng tái đầu tư.
Công nghiệp văn hóa và thiết kế sáng tạo: Phương thức bóc tách, tái lập không gian di sản
Quá trình phát triển công nghiệp văn hóa và thiết kế sáng tạo tại Hà Nội cung cấp phương pháp tối ưu để giải mã các lớp trầm tích lịch sử. Thực tiễn này làm rõ định hướng hạt nhân trong Nghị quyết số 57-NQ/TW: “Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo góp phần quan trọng xây dựng, phát triển giá trị văn hóa, xã hội, con người Việt Nam”.
Công tác đổi mới sáng tạo trong văn hóa tại Hà Nội được triển khai đồng bộ, bảo đảm tính hàn lâm và độ chính xác cao, khởi nguồn từ khâu nghiên cứu, số hóa cơ sở dữ liệu gốc. Tại dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên (Hoàng thành Thăng Long) khởi công cuối tháng 9/2026, các cơ quan nghiên cứu đã ứng dụng loạt công nghệ hiện đại bao gồm hệ thống quét laser 3D (LiDAR), radar xuyên đất và hệ thống thông tin địa lý (GIS) lịch sử. Các giải pháp kỹ thuật tiên tiến này hỗ trợ giới chuyên môn bóc tách cấu trúc hàng loạt lớp di tích đan xen chồng chéo, cung cấp tọa độ gốc để tái dựng chính xác không gian 3D của chính điện triều Lê. Ở mức độ tiếp cận công chúng, tư duy thiết kế sáng tạo chuyển hóa các khối dữ liệu học thuật khô khan thành Không gian trải nghiệm số sinh động. Khách tham quan hiện nay được sử dụng kính thực tế ảo VR360, thiết bị hiển thị ảnh toàn ký Holobox, cùng với khả năng tương tác trực tiếp qua hệ thống lễ tân ảo ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Nhờ vậy, hình khối kiến trúc cổ xưa được hiện thực hóa trực quan ngay trước mắt người xem.
Tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, thiết kế sáng tạo làm thay đổi căn bản quy trình tiếp nhận thông tin của du khách. Hơn 200 tư liệu ảnh lịch sử, bản dập văn bia cùng toàn bộ 82 bia Tiến sĩ đã được số hóa 2D, 3D ở độ phân giải cao. Hệ thống thuyết minh tự động đa nền tảng cung cấp thông tin bằng 12 ngôn ngữ khác nhau. Đi kèm với đó, công nghệ tương tác chuyển động Leap Motion biến không gian thờ tự và trường đại học đầu tiên của Việt Nam thành một nền tảng số tương tác trực tiếp.
Ở cấp độ cơ sở, phong trào ứng dụng công nghệ lan tỏa mạnh mẽ tới từng địa phương. Sự ra đời của bức họa đồ số "Phú Thượng - Phú Gia, Nếp làng trong phố" tại quận Tây Hồ hay mô hình trải nghiệm hologram 3D tại Lễ hội Cổ Loa (Đông Anh) cho thấy công nghệ đang tham gia bảo tồn lịch sử tại từng không gian sinh hoạt cộng đồng. Thông qua các dự án thiết kế sáng tạo, kho tàng tư liệu địa phương được chuyển mã sang định dạng số hóa đa phương tiện. Công chúng tham gia thụ hưởng văn hóa được trao quyền kiểm soát hệ thống tương tác, chủ động tìm hiểu các giá trị nghệ thuật, kiến trúc, lịch sử theo nhu cầu cá nhân. Phương pháp mới này xóa bỏ hoàn toàn lối mòn truyền đạt thông tin một chiều, mang lại hiệu quả nhận thức cao cho các đối tượng trải nghiệm.
Lễ hội sáng tạo: Không gian thực nghiệm và cấu thành hệ sinh thái kinh tế
Trong cấu trúc vận hành của kinh tế sáng tạo, công tác số hóa di sản đóng vai trò tạo lập hệ thống nguyên liệu đầu vào. Tương xứng với đó, các không gian lễ hội sáng tạo cung cấp thị trường tiêu thụ thực tế để thương mại hóa sản phẩm. Sự kết hợp đồng bộ giữa nghiên cứu nền tảng và phân phối sản phẩm hình thành mắt xích then chốt nhất để hoàn thiện chuỗi giá trị. Hà Nội đã định vị và quy hoạch các sự kiện văn hóa trở thành điểm giao dịch ý tưởng thương mại, kết nối nhà nghiên cứu, kỹ sư công nghệ, chuyên gia thiết kế, giới đầu tư doanh nghiệp với người tiêu dùng.
Minh chứng rõ nét cho mô hình vận hành này là sự kiện Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội. Dữ liệu thống kê từ Ban tổ chức ghi nhận Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2024 đã thu hút gần 300.000 lượt khách tham quan trong vòng 9 ngày mở cửa, với các ngày đầu tiên nhanh chóng đạt mốc 30.000 lượt người tham dự. Quy mô khách hàng quy tụ đông đảo phản ánh nhu cầu thực tế rất lớn của xã hội đối với các sản phẩm văn hóa mang hàm lượng chất xám cao. Các khu vực công xưởng cũ, không gian di sản công nghiệp được cải tạo thành sàn diễn nghệ thuật đa phương tiện, mang đến cái nhìn hoàn toàn mới về hạ tầng đô thị Thủ đô.
Tại các không gian trải nghiệm này, công chúng thực hiện hành vi tiêu dùng văn hóa. Các sản phẩm dịch vụ tiên phong như Tour đêm "Tinh hoa đạo học" tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay chương trình 3D mapping "Âm vang triều Lý" tại Hoàng thành Thăng Long đã mang lại nguồn thu ngân sách ổn định từ việc bán vé, cung ứng dịch vụ đi kèm và thương mại hóa sản phẩm lưu niệm. Số lượng khán giả lớn tham gia các lễ hội sáng tạo tạo đà kích cầu cho chuỗi dịch vụ lưu trú, ẩm thực, vận tải nội đô phát triển. Quá trình này sinh ra hiệu ứng lan tỏa kinh tế trên diện rộng, cung cấp hàng ngàn việc làm cho lao động thời vụ và tạo không gian bệ phóng cho các doanh nghiệp khởi nghiệp trong mảng công nghệ - văn hóa.
Tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW thẩm thấu trong từng bước chuyển mình của Thủ đô
Tiến trình hoạch định hệ sinh thái sáng tạo của Hà Nội không phải là sự lắp ghép cơ học các xu hướng công nghệ, mà là sự thẩm thấu và triển khai nhất quán tư tưởng chỉ đạo từ Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Nghị quyết đặt ra yêu cầu tiên quyết về tính đột phá trong tư duy quản lý, và Hà Nội đã cụ thể hóa điều này bằng việc dịch chuyển mô hình quản trị di sản từ trạng thái bảo tồn đóng kín sang bảo tồn động. Sự phá vỡ những rào cản nhận thức truyền thống cho phép các công nghệ tiên tiến như trình chiếu hình ảnh ba chiều, thực tế ảo hay trí tuệ nhân tạo thâm nhập vào không gian thâm nghiêm của các di tích quốc gia đặc biệt. Nhờ đó, di sản vượt qua sự ngăn cách về thế hệ, tương thích hoàn toàn với phương thức tiếp nhận thông tin của kỷ nguyên số, trực tiếp kéo người trẻ trở lại với cội nguồn văn hóa thay vì để họ bị tách rời bởi các dòng chảy giải trí khác.
Sự đột phá về công nghệ và phương thức tiếp cận di sản hướng tới một mục tiêu sâu xa hơn, đúng như định hướng của Nghị quyết: đổi mới sáng tạo phải phục vụ nhân dân, thiết lập nền tảng tri thức và lòng tự hào dân tộc cho con người Việt Nam. Thông qua các sản phẩm thiết kế đồ họa ánh sáng kết hợp âm thanh vòm kỹ thuật số, những lát cắt hào hùng của lịch sử được tái hiện một cách sống động. Đây thực chất là quá trình giáo dục lịch sử và bồi đắp tư tưởng bằng phương pháp hiện đại, mượn sức mạnh của kỹ thuật số để truyền tải hệ giá trị cốt lõi của dân tộc một cách tự nhiên, hấp dẫn, hoàn toàn thoát khỏi những phương thức truyền đạt giáo điều, khô cứng.
Việc Hà Nội duy trì tăng trưởng ổn định chỉ số PII chính là minh chứng cho năng lực hiện thực hóa tri thức thành giá trị tài chính, đóng góp trực tiếp vào GRDP. Nền kinh tế sáng tạo, được xây dựng trên nền tảng bản sắc địa phương, cung cấp cho Thủ đô một lợi thế cạnh tranh mang tính độc quyền, khắc phục triệt để rủi ro cạn kiệt tài nguyên thường thấy ở các mô hình kinh tế truyền thống, qua đó bảo đảm đà tăng trưởng xanh và bền vững trong dài hạn.
