"Hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ bản quyền, tăng cường bảo vệ quyền tác giả, nhất là bảo vệ bản quyền trong môi trường số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức cộng đồng về tôn trọng quyền tác giả".
Đó là một trong những nhiệm vụ và giải pháp được đặt ra tại Chỉ thị 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới.
Đồng thời, vừa qua, Bộ Công an cũng công bố dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Đáng nói, dự thảo của Bộ Công an có đề xuất phạt tiền từ 10 triệu đến 20 triệu đồng đối với hành vi "số hóa và phát tán trái phép các loại ấn phẩm định dạng in (sách, báo, tạp chí) thành định dạng điện tử (ebook, PDF) để chia sẻ miễn phí hoặc bán kiếm lời".
Ảnh minh hoạ
Như thế, khi đặt dự thảo này cạnh Chỉ thị 04-CT/TW, chúng ta có thể thấy rõ một hướng tiếp cận đồng bộ đối với ebook (sách điện tử) trái phép, từ nhận diện vấn đề ở cấp chính sách đến triển khai các giải pháp cụ thể trong thực tế.
Nhìn lại, từ những năm 2000, ebook lậu (không có bản quyền) đã bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam, trong bối cảnh các sản phẩm sách điện tử chính thống chưa phát triển đầy đủ. Chủ yếu, đây là những tác phẩm đã xuất bản ở dạng sách in truyền thống, được cộng đồng tự số hóa và chia sẻ với nhau trên không gian mạng.
Ở một mức độ nhất định, trong giai đoạn này, những ebook tự phát ấy đã phần nào giúp người đọc hình thành thói quen tiếp cận sách trên môi trường số, và tạo ra một nền tảng để xuất bản điện tử phát triển sau này. Nhưng, mặt trái của cách làm này cũng sớm bộc lộ: phần lớn các tác phẩm (vẫn đang còn thời hạn bảo hộ bản quyền) bị xâm phạm trái phép; nhiều ấn phẩm sau khi số hóa một cách manh mún tồn tại ở dạng thiếu chuẩn xác về chính tả, minh họa, hoặc có nội dung sai lệch, không đầy đủ so với bản gốc.
Quan trọng hơn, việc tùy tiện số hóa sách, cũng như cung cấp miễn phí các bản sách điện tử trên không gian mạng đã khiến nhiều độc giả dần hình thành thói quen sử dụng nội dung miễn phí một cách dễ dãi, thậm chí coi việc "dùng chùa" sách điện tử là bình thường.
Theo thời gian, khi trào lưu ấy lan rộng trên không gian mạng, ranh giới giữa "chia sẻ tri thức" và vi phạm bản quyền dần bị xóa nhòa. Tại đó, vượt hơn những cuốn sách bị sao chép riêng lẻ, tình trạng này mở ra những hệ quả nghiêm trọng hơn: nhiều ấn phẩm bị phát tán tự do (thậm chí chỉ vài tuần sau khi sách in phát hành), gây ảnh hưởng lớn đến doanh thu của đơn vị xuất bản; thu nhập và động lực sáng tạo của tác giả, dịch giả giảm mạnh; sự đầu tư của ngành xuất bản vào mảng ebook trở nên dè dặt so với tiềm năng...
***
Đặt trong bối cảnh đó, có thể thấy rõ: Chỉ thị 04-CT/TW đã hướng tới việc tháo gỡ một "điểm nghẽn" lớn của thị trường xuất bản số, khi nhấn mạnh việc hoàn thiện pháp luật, tăng cường bảo vệ quyền tác giả và nâng cao nhận thức xã hội về bản quyền. Nói cách khác, cách tiếp cận này cho thấy việc bảo vệ bản quyền được đặt ra như một trong những nền tảng quan trọng nhất, để quá trình chuyển đổi số trong xuất bản có thể vận hành hiệu quả và bền vững.
Thực tế, những tín hiệu tích cực ban đầu đã xuất hiện trong những ngày gần đây, khi một số nền tảng và cộng đồng chia sẻ sách điện tử tự phát tại Việt Nam chủ động thông báo ngừng hoạt động, đồng thời khuyến khích người dùng chuyển sang tiếp cận các ebook có bản quyền. Đây có thể xem là dấu hiệu cho thấy những định hướng mới từ Chỉ thị 04-CT/TW đã bước đầu đi vào đời sống xuất bản, cũng như ý thức tự thân của đội ngũ độc giả.
Nói là bước đầu, bởi khi các nguồn sách điện tử không bản quyền dần bị thu hẹp, một yêu cầu khác cũng đồng thời đặt ra với ngành xuất bản: xây dựng một hệ thống phân phối sách điện tử đủ thuận tiện, nội dung phong phú và chi phí hợp lý. Bởi, nếu khoảng trống do ebook lậu để lại không được lấp đầy bằng các giải pháp hiệu quả, quá trình chuyển đổi số sẽ khó tránh khỏi những trở ngại mới.
Đó là thách thức, và cũng là cơ hội: khi nguồn cung nội dung không bản quyền bị đẩy lùi, các nền tảng hợp pháp có điều kiện phát triển. Khi nguồn thu được cải thiện, các đơn vị xuất bản có thể tái đầu tư cho sản phẩm số, đưa thêm nhiều đầu sách lên môi trường điện tử. Từ đó, một hệ sinh thái nội dung có chất lượng và bền vững hơn có thể từng bước hình thành.
Thực tế, đó cũng là những định hướng gắn với Chỉ thị 04-CT/TW. Và, khi được triển khai một cách đồng bộ và nhất quán, những định hướng này sẽ tạo ra nền tảng để thị trường xuất bản số Việt Nam phát triển ổn định, bền vững hơn trong thời gian tới.
