Trong căn phòng làm việc tại UBND xã Cổ Lũng, khi câu chuyện chuyển từ những kết quả đã đạt được sang điều còn thiếu, ông Hà Khắc Diệp, Phó Chủ tịch UBND xã nhắc ngay tới bài toán con người.

“Khó khăn lớn nhất hiện nay là xã chưa có biên chế cán bộ chuyên môn phụ trách công nghệ thông tin, chuyển đổi số. Anh em chủ yếu tự học, làm kiêm nhiệm. Chúng tôi phải cử một đồng chí làm đầu mối để theo dõi công việc”, ông nói.

Ở một giai đoạn mà dịch vụ công, dữ liệu, an toàn thông tin, thương mại điện tử và các nền tảng số cùng phát triển, việc thiếu cán bộ chuyên môn không chỉ tạo thêm áp lực cho đội ngũ hiện có mà còn ảnh hưởng tới khả năng vận hành hệ thống trong dài hạn. Đây là một trong những nghịch lý của chuyển đổi số ở cấp cơ sở: nhiệm vụ ngày càng mang tính kỹ thuật, trong khi nhân lực chuyên trách chưa theo kịp.

Những chỉ tiêu cao và những khoảng trống phía sau

Nếu chỉ nhìn vào một số con số nổi bật, bức tranh chuyển đổi số của Cổ Lũng khá tích cực. Tỷ lệ dân số trưởng thành có VNeID mức độ 2 đạt 88,86%, vượt chỉ tiêu được giao; dữ liệu đất đai được làm sạch 1.790 thửa, đạt 99,5%; hồ sơ đủ điều kiện được tiếp nhận và giải quyết trực tuyến toàn trình đạt 100%, tỷ lệ đúng và trước hạn đạt 97%.

Nhưng báo cáo cũng đưa ra nhiều chỉ tiêu chưa đạt. Tỷ lệ doanh nghiệp vừa và nhỏ ứng dụng công nghệ số tại thời điểm đánh giá ở mức khoảng 33% so với mục tiêu 60%; tỷ lệ người trưởng thành sử dụng chữ ký số cá nhân khoảng 10%; dân số từ 15 tuổi trở lên có tài khoản giao dịch tại ngân hàng hoặc các tổ chức được phép khác khoảng 60%, thấp hơn mục tiêu đề ra.

Những con số chưa đạt không làm giảm giá trị của kết quả đã có. Ngược lại, chúng giúp nhìn rõ cấu trúc của quá trình chuyển đổi: khu vực hành chính có thể đi nhanh hơn, trong khi kỹ năng của người dân và năng lực số của khu vực kinh tế cần nhiều thời gian hơn.

Đáng chú ý, lãnh đạo xã thừa nhận “một số chỉ tiêu chuyển đổi số đạt tỷ lệ cao nhưng tính bền vững chưa thật sự vững chắc”, bởi một bộ phận người dân vẫn cần sự hỗ trợ của cán bộ và Tổ công nghệ số cộng đồng khi sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Nhận định này chuyển trọng tâm từ câu hỏi “đạt bao nhiêu phần trăm” sang vấn đề thực chất hơn: người dân đã tự làm được tới đâu?

Một tài khoản VNeID có thể được kích hoạt theo chiến dịch; một hồ sơ có thể được cán bộ giúp nộp trực tuyến. Nhưng để người dân tự thao tác, biết tra cứu, hiểu cách bảo vệ tài khoản và sử dụng các dịch vụ mới thường xuyên cần nhiều thời gian hơn.

“Dân cư phân tán, nhiều người cao tuổi chưa quen điện thoại thông minh. Có những nội dung phải hướng dẫn đi hướng dẫn lại nhiều lần. Không thể nghĩ làm một đợt tuyên truyền là xong”, ông Hà Khắc Diệp nói.

Hạ tầng vẫn là một giới hạn rất thực

Bên cạnh kỹ năng là câu chuyện kết nối. Báo cáo của xã Cổ Lũng cho biết tỷ lệ hộ gia đình sử dụng Internet cáp quang băng rộng khoảng 55%; các trường học, Trạm Y tế và trụ sở UBND xã đã được kết nối cáp quang thương mại tốc độ cao. Tuy nhiên, chất lượng Internet tại một số khu vực vùng sâu, vùng xa vẫn chưa ổn định.

Điều đó có nghĩa một người dân dù đã được hướng dẫn sử dụng dịch vụ trực tuyến vẫn có thể gặp khó ngay từ đường truyền. Một hộ muốn livestream bán hàng nhưng mạng chập chờn sẽ khó duy trì hoạt động; một homestay muốn phản hồi khách nhanh nhưng kết nối thiếu ổn định cũng bị hạn chế.

Vì vậy, ở một địa bàn miền núi, chuyển đổi số không thể chỉ tính bằng số phần mềm hay số tài khoản được triển khai. Hạ tầng kết nối vẫn là điều kiện nền tảng để những kỹ năng đã được phổ cập có thể sử dụng trong đời sống.

Trong phần kiến nghị, UBND xã đề xuất tiếp tục được quan tâm đầu tư hạ tầng tại các thôn vùng sâu, đồng thời bố trí nhân lực chuyên trách về công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Hai vấn đề này có quan hệ trực tiếp với nhau: có đường truyền nhưng thiếu người vận hành, hỗ trợ thì hệ thống khó hiệu quả; có cán bộ nhưng hạ tầng không ổn định thì nhiều dịch vụ cũng không thể phát huy.

Một điểm khác đáng chú ý là hạ tầng không chỉ gồm đường truyền. Báo cáo còn nêu hạn chế về cấu hình thiết bị đầu cuối, bản quyền phần mềm và năng lực bảo đảm an toàn thông tin. Khi chuyển đổi số bước từ giai đoạn triển khai ban đầu sang vận hành thường xuyên, những yếu tố tưởng như kỹ thuật này sẽ ngày càng ảnh hưởng tới hiệu quả chung.

“Cánh tay nối dài” không thể làm thay mãi

Tại các thôn, Tổ công nghệ số cộng đồng được địa phương coi là “cánh tay nối dài” của chính quyền. Các tổ trực tiếp hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công, thanh toán, các ứng dụng thiết yếu và hỗ trợ những trường hợp chưa quen công nghệ.

Trong giai đoạn hiện nay, đây là mô hình cần thiết. Nhưng về lâu dài, một câu hỏi phải được đặt ra: vai trò của các tổ sẽ thay đổi thế nào khi người dân đã quen hơn với công nghệ?

Nếu mọi thao tác vẫn phải nhờ thành viên tổ làm giúp, năng lực số chưa thực sự được chuyển giao. Mục tiêu nên là người dân từ chỗ cần “cầm tay chỉ việc” dần chuyển sang tự thực hiện, còn Tổ công nghệ số chuyển sang hỗ trợ các tình huống khó hơn, cập nhật kỹ năng mới và cảnh báo những rủi ro trên không gian mạng.

Điều này càng quan trọng khi thanh toán số, ngân hàng trực tuyến, VNeID và thương mại điện tử ngày càng đi sâu vào đời sống. Một người dân mới sử dụng dịch vụ tài chính số có thể trở thành mục tiêu của cuộc gọi giả mạo; một hộ kinh doanh có thể mất tài khoản nếu chia sẻ mã xác thực; cán bộ xử lý dữ liệu công dân cũng phải tuân thủ chặt chẽ yêu cầu bảo mật.

Khoảng trống lớn hơn nằm ở kinh tế số và nhân lực

So với khu vực hành chính, kinh tế số ở Cổ Lũng đang ở giai đoạn sớm hơn. Báo cáo thừa nhận số doanh nghiệp trên địa bàn ít, quy mô nhỏ, chưa có doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc sử dụng thương mại điện tử chủ yếu vẫn dừng ở quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội.

Điều đó lý giải vì sao những sáng kiến như phiên Mega Live bán nông sản hay bản đồ du lịch số cần được nhìn như các thử nghiệm có triển vọng, chứ chưa phải kết quả cuối cùng. Chúng mở ra khả năng mới: nông sản có thể tiếp cận khách hàng xa hơn, homestay có thể được tìm thấy dễ hơn, người dân có thêm kênh quảng bá. Nhưng muốn những công cụ ấy tạo ra kinh tế số thực sự, hộ kinh doanh và doanh nghiệp phải đủ năng lực duy trì hoạt động sau giai đoạn được hỗ trợ.

Một người biết livestream chưa chắc biết quản lý đơn hàng; một cơ sở xuất hiện trên bản đồ chưa chắc quản trị được đánh giá của khách; một sản phẩm có mã QR chưa chắc đã có chuỗi cung ứng ổn định. Đây chính là phần khó hơn của Nghị quyết 57 ở cơ sở: từ chính quyền số phải đi tiếp tới kinh tế số và xã hội số.

Năm 2026, xã được bố trí 316 triệu đồng cho các nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đến hết tháng 8 đã giải ngân 256 triệu đồng, tương đương 81,01%. Một số nội dung tập huấn về Tổ công nghệ số cộng đồng, ứng dụng AI, kỹ năng số, an toàn thông tin và khai thác cơ sở dữ liệu vẫn đang trong quá trình thực hiện hoặc hoàn thiện thủ tục tại thời điểm báo cáo.

Điều đó đặt ra câu hỏi về thứ tự ưu tiên. Thiết bị và hạ tầng là điều kiện cần, nhưng nếu đầu tư cho năng lực con người đi chậm, hệ thống dễ rơi vào tình trạng có công nghệ mà thiếu người sử dụng hiệu quả.

Ông Hà Khắc Diệp cho rằng kiến nghị về cán bộ chuyên trách xuất phát từ chính khối lượng công việc ngày càng mang tính kỹ thuật. “Chuyển đổi số về lâu dài phải có người có chuyên môn theo dõi. Nếu chỉ kiêm nhiệm thì sẽ rất áp lực, nhất là khi các hệ thống và yêu cầu ngày càng nhiều”, ông nói.

Sau những kết quả ban đầu, thử thách của Cổ Lũng vì thế không còn là chứng minh một xã miền núi có thể triển khai chuyển đổi số hay không. Thử thách là duy trì được kết quả ấy khi những đợt hỗ trợ, vận động ban đầu giảm dần.

Người dân đã có VNeID, nhưng có tự sử dụng được không? Hồ sơ đã số hóa, nhưng dữ liệu có thực sự được tái sử dụng để giảm giấy tờ không? Nông sản đã xuất hiện trên livestream, nhưng có hình thành kênh bán ổn định không? Bản đồ du lịch số đã có, nhưng thông tin có được cập nhật thường xuyên không?

Đó là những câu hỏi khó hơn một bảng chỉ tiêu đẹp.

Có lẽ thước đo đáng tin cậy nhất trong những năm tới không phải là Cổ Lũng có thêm bao nhiêu ứng dụng, mà là người dân ngày càng ít phải nhờ người khác thao tác hộ, cán bộ giải quyết công việc nhanh hơn, sản phẩm địa phương có thêm thị trường và công nghệ dần trở thành một phần bình thường trong đời sống của chính cộng đồng.