20 mùa Xuân Cống hiến: NSND Thanh Lam - kiên định và chuyển dịch

Sau khi ra đời, Giải Cống hiến nhanh chóng trở thành 1 trong những giải thưởng đề cao tính chuyên môn của âm nhạc Việt Nam, từng được nhắc đến như một "Grammy" trong nước. Cũng ngay tại mùa giải đầu tiên, album Ru mãi ngàn năm của ca sĩ Thanh Lam đã được vinh danh ở hạng mục Album của năm - một lựa chọn cho thấy rõ định hướng của giải thưởng trong việc ghi nhận những giá trị mang tính nghệ thuật.

Hai thập niên sau, nữ ca sĩ tiếp tục xuất hiện trong danh sách đề cử Cống hiến 2026 ở cùng hạng mục như một mối duyên kéo dài. Sự gặp gỡ này, không chỉ là sự lặp lại của một hạng mục, mà là sự tiếp nối của một hành trình làm nghề, đủ dài để phản chiếu cả những biến đổi của đời sống âm nhạc Việt Nam.

Bền bỉ cống hiến

Đầu những năm 2000, thị trường âm nhạc Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn chuyển mình. Không có một hệ sinh thái sản xuất, phát hành, quảng bá chuyên nghiệp như hiện nay, cũng chưa có các nền tảng số để nghệ sĩ tự định vị mình. Đời sống âm nhạc khi đó chủ yếu dựa vào sân khấu biểu diễn, truyền hình và các sản phẩm phát hành vật lý.

Trong bối cảnh ấy, việc theo đuổi một con đường âm nhạc có cá tính rõ ràng không phải là lựa chọn dễ dàng. Nhưng Thanh Lam đã xây dựng sự nghiệp theo hướng này từ rất sớm: Không chạy theo thị hiếu, không tìm kiếm sự phổ biến ngắn hạn, mà kiên trì với một định hướng đề cao chiều sâu nghệ thuật.

Sau album Ru mãi ngàn năm, chị tiếp tục duy trì độ phủ sóng bằng việc liên tục ra sản phẩm như album Nắng lên, Này em có nhớ, Em và đêm… với sự nhất quán về phong cách, tiếp tục củng cố hình ảnh một nghệ sĩ thiên về trình diễn, đề cao nội lực và kỹ thuật thanh nhạc.

Bước sang thập niên 2010, sự hiện diện của Thanh Lam trong đời sống âm nhạc có phần chững lại. Chị không còn xuất hiện dày đặc, không liên tục phát hành sản phẩm, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc suy giảm phong độ. Ngược lại, đây là giai đoạn cho thấy rõ một lựa chọn khác của nữ ca sĩ: Xuất hiện chọn lọc, tham gia các chương trình nghệ thuật có tính chuyên môn, đồng thời đảm nhận những vai trò như giám khảo hay cố vấn.

Những năm gần đây, đặc biệt từ sau 2020, hành trình âm nhạc của NSND Thanh Lam cho thấy một sự trở lại rõ nét hơn với các dự án mang tính cá nhân. Album Cuốn phim (kết hợp cùng nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến) phát hành năm 2025 được nhắc đến như một dấu mốc mới của nữ ca sĩ bởi cách tiếp cận âm nhạc đã thay đổi: Tiết chế hơn, nội tâm hơn, và thiên về kể chuyện.

Xuyên suốt hành trình âm nhạc, Thanh Lam thay đổi nhưng không "lột xác". Nếu những năm 2000, hình ảnh của chị là một giọng ca giàu nội lực, kỹ thuật và năng lượng trình diễn, thì đến những năm 2010 là giai đoạn ổn định, còn từ 2020 trở lại đây là xu hướng nghiêng về chiều sâu nội tâm và tính chiêm nghiệm. Chị đã chuyển hóa mình trên sân khấu từ "trình diễn" sang "kể chuyện", từ việc chinh phục khán giả bằng kỹ thuật sang đối thoại bằng trải nghiệm. Nhưng những thay đổi đó không làm mất đi cá tính vốn có, chỉ cho thấy rõ hơn một hành trình làm nghề dựa trên sự tích lũy và lựa chọn.

Cũng vì vậy, hành trình của NSND Thanh Lam với 2 dấu mốc tại Cống hiến: Từ một nghệ sĩ được vinh danh đến việc tiếp tục góp mặt trong đề cử sau h2ai thập niên đã mang đến câu chuyện về giá trị bền bỉ của người nghệ sĩ được duy trì theo thời gian.

Từ hệ quy chiếu chuyên môn đến tiệm cận định hướng

Từ con đường của NSND Thanh Lam, nhìn lại bối cảnh âm nhạc đại chúng Việt Nam đầu những năm 2000 khi còn thiếu những hệ quy chiếu rõ ràng, thì sự ra đời của Giải tiền Cống hiến năm 2005 đã mở ra một góc tiếp cận mới với sự đánh giá thiên về chuyên môn và giá trị bền vững.

Điều này thể hiện ngay từ tiêu chí của giải thưởng: Không chỉ tạo được ấn tượng với công chúng, mà còn phải có những khám phá, sáng tạo và đóng góp thiết thực cho đời sống âm nhạc.

Album "Ru mãi ngàn năm" của Thanh Lam giành giải Cống hiến đầu tiên (năm 2005) và album "Cuốn phim" của Thanh Lam - Nguyễn Vĩnh Tiến được đề cử Cống hiến 2026

Ở mùa giải đầu tiên, bên cạnh Thanh Lam, giải thưởng còn vinh danh những nghệ sĩ đầy cá tính và sáng tạo ca sĩ như Tùng Dương (hạng mục Ca sĩ của năm), hoặc nhạc sĩ Lê Minh Sơn (hạng mục Nhạc sĩ của năm) cho thấy rõ một định hướng xuyên suốt: Tôn vinh những nghệ sĩ không chỉ thành công, mà còn có dấu ấn riêng.

20 năm sau, bức tranh âm nhạc đại chúng Việt Nam đã thay đổi gần như toàn diện. Những khái niệm như producer, hitmaker hoặc singer-songwriter ngày càng phổ biến, kéo theo nhiều cách đo lường thành công khác nhau.

Sự phát triển của nền tảng số và mạng xã hội tạo ra một hệ sinh thái đa dạng hơn, nơi nghệ sĩ có nhiều cơ hội tiếp cận công chúng, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với áp lực đổi mới liên tục.

Cùng với sự thay đổi của thị trường, Giải Cống hiến cũng có những điều chỉnh. Từ năm 2005 đến khoảng 2012, hệ thống hạng mục của giải thưởng còn tương đối gọn, chủ yếu xoay quanh các yếu tố cốt lõi như album, ca sĩ, nhạc sĩ, chương trình - phản ánh một cách tiếp cận thiên về chuyên môn và giá trị nghệ thuật.

Giai đoạn từ 2013 đến 2019, giải thưởng bắt đầu mở rộng với sự xuất hiện của các hạng mục như Bài hát của năm, Nghệ sĩ mới của năm, Music video của năm hoặc Nhà sản xuất của năm. Những bổ sung này cho thấy sự cập nhật trong cách nhìn nhận âm nhạc của giải thưởng: Không còn chỉ tập trung vào cá nhân nghệ sĩ, mà dần ghi nhận cả những yếu tố của thị trường và quá trình sản xuất.

Từ năm 2020 đến nay, cấu trúc giải thưởng tiếp tục hoàn thiện theo hướng phản ánh đầy đủ hơn một hệ sinh thái âm nhạc, với các hạng mục bao quát từ sáng tạo, sản xuất đến trình diễn và lan tỏa.

Đặc biệt, từ năm 2023 đến nay, việc mở rộng hệ thống giải thưởng Cống hiến với 2 lĩnh vực âm nhạc và thể thao, cùng với những điều chỉnh trong phương thức bình chọn (kết hợp giữa hội đồng chuyên môn và công chúng) và mở rộng hợp tác quốc tế (cùng Giải thưởng Âm nhạc Nhật Bản MAJ) cho thấy giải thưởng đang tiệm cận với cách vận hành của một ngành công nghiệp văn hóa hiện đại.

Ở góc độ rộng hơn, những chuyển động này có thể được đặt trong mối liên hệ với định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa mà Việt Nam đang theo đuổi trong những năm gần đây, trong đó âm nhạc được xem là 1 trong những lĩnh vực có tiềm năng. Dù không trực tiếp tạo ra thị trường, giải Cống hiến phần nào phản ánh quá trình chuyển dịch từ một đời sống âm nhạc mang tính biểu diễn sang một cấu trúc mang tính công nghiệp rõ nét hơn.

Điều này cũng phần nào cho thấy sự tương thích với các định hướng phát triển công nghiệp văn hóa được đặt ra trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị.